اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَوم‌َ تَجِدُ کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما عَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ ما عَمِلَت مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَو أَن‌َّ بَينَها وَ بَينَه‌ُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُکُم‌ُ اللّه‌ُ نَفسَه‌ُ وَ اللّه‌ُ رَؤُف‌ٌ بِالعِبادِ (30)
روزي که مييابد هر نفسي آنچه خير کرده حاضر و موجود و همچنين هر عمل شرّي بنحوي که آرزو ميکند که بين او و عمل سوء او فاصله بسيار طولاني بود و خداوند ميترساند شما را که از خدا ترس داشته باشيد و اميدوار باشيد محقّقا خدا ببندگانش رءوف و مهربانست.
يَوم‌َ تَجِدُ منصوب بعامل مقدّر است، تجد از (و جدان) است بمعني يافت شدن و پيدا کردن و از همين باب است و جدان عقل که مطالب علمي را درک ميکند کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما عَمِلَت مفسّرين نظر به اينکه اعمال چه از افعال باشد و چه از اقوال از عوارضي است که تدريجيّة الحصول است مثل زمان و بمجرّد صدور از عامل معدوم ميشود و از امور نسبيّه است که منسوب بعامل است مادامي که مشغول است و پس از فراغ معدوم است اينکه آيه را بعضي تفسير کردند بجزاي عمل و بعضي بنامه عمل که در او ثبت شده، لکن اينکه تفاسير اولا تفسير برأي است و ثانيا خلاف ظاهر آيه است که خود عمل را مي‌يابند لذا آنچه بنظر ميرسد که دست از ظاهر آيه بر نداريم مي‌گوييم:
اولا باشدّ انکار منکر ميشويم که اعمال و اقوال و افعال فاني و معدوم ميگردد بلکه در وعاء دهر موجود است الي الابد و در روز قيامت که يَوم‌َ تُبلَي السَّرائِرُ است بر همه مشهود ميشود و اينکه اسباب و صنايع معموله امروزه از نوار و حبس الصوت و فيلم و امثال اينها شاهد قوي است بر اينکه مدّعي و ثانيا و جدان کل‌ّ شيئي بحسبه زيرا هر عملي يک آثاري از آن در خارج
جلد 3 - صفحه 170
باقي ميماند که نشان ميدهد آن عمل را مثلا هر مصنوع آثار صنع صانع است مثل عمارت که اثر بناي بنّاء است.
و ثالثا نفس اعمال آثار صفات و ملکات نفسانيّه است از ايمان و کفر و اخلاق فاضله و ملکات خبيثه و همين نحو که از اثر پي بمؤثّر مي‌بريم از مؤثّر هم پي باثر برده ميشود و باصطلاح دليل لمّي با دليل انّي هر دو دلالت دارد و بر طبق اينکه معني آيات شريفه ناطق است فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ سوره زلزال آيه 7 و 8 وَ قُل‌ِ اعمَلُوا فَسَيَرَي اللّه‌ُ عَمَلَکُم وَ رَسُولُه‌ُ وَ المُؤمِنُون‌َ توبه آيه 104 وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً کهف آيه 47 و غير اينها مِن خَيرٍ اطلاق دارد جميع اعمال خير را شامل ميشود، و تنوين تنکير دلالت ميکند که هر چه باشد و لو جزئي.
مُحضَراً يعني تمام اعمال خير را حاضر ميکنند و نمايش ميدهند.
وَ ما عَمِلَت مِن سُوءٍ همچنين تمام اعمال سوء را حاضر ميکنند و صاحبش واجد آن ميشود.
تَوَدُّ از وداد و دوستي است يعني دوست ميداشت.
لَو أَن‌َّ بَينَها وَ بَينَه‌ُ أَمَداً بَعِيداً اينکه جمله هم از شواهد قويّه است که نفس عمل حاضر ميشود که آرزو ميکند که بين او و عمل فاصله بسيار بعيدي بود که اهل محشر درک نکنند که اينکه عمل از اينکه شخص سرزده و عامل آن را نشناسند، و ممکن است مراد ندامت و پشيماني باشد که اي کاش اينکه عمل در دنيا از من بقدري دور بود که خيال آن هم در خاطر من خطور نميکرد.
وَ يُحَذِّرُکُم‌ُ اللّه‌ُ نَفسَه‌ُ تفسيرش گذشت.
وَ اللّه‌ُ رَؤُف‌ٌ بِالعِبادِ اينکه جمله براي اينست که نبايد انسان مأيوس گردد در عين حالي که تمام اعمال حاضر و مشاهده ميشود خداوند دست از رأفت و مهرباني خود از
جلد 3 - صفحه 171
بنده گنه کار بر نميدارد ممکن است آن قدر مستور فرمايد که خود بنده هم مشاهده نکند که باعث شرمندگي او شود، خداوند ستّار العيوب غفّار الذنوب است بلکه عکس ارائه ميدهد فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ فرقان آيه 70، لکن محل‌ّ قابل لازم دارد چنانچه در صدر آيه ميفرمايد إِلّا مَن تاب‌َ وَ آمَن‌َ وَ عَمِل‌َ صالِحاً.