1- ايجاد نزاع و درگيرى ميان مؤمنان، يک جرقّه است نه يک جريان، موقّتى است نه دائمى. «اقْتَتَلُوا» نشان از پديد آمدن نزاع است، نه دوام آن وگرنه مى‌فرمود: «يقتتلون»
2- مسلمانان در برابر يکديگر مسئولند وبى‌تفاوتى در برابر درگيرى‌ها پذيرفته نيست. «فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما»
3- براى آشتى دادن و برقرارى صلح ميان مسلمانان، بايد با سرعت و بدون تأخير
«1». بحار، ج 33، ص 493.
«2». حديد، 25.
جلد 9 - صفحه 178
قيام کنيم. (حرف فاء در «فَأَصْلِحُوا» نشانه‌ى سرعت است)
4- اگر يکى از دو گروه درگير، ياغى‌گرى کرد، امّت اسلامى بايد بر ضدّ او بسيج شود. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي
5- براى برقرارى امنيّت و عدالت، حتّى اگر لازم شد بايد مسلمانان ياغى کشته شوند. آرى، خون ياغى ارزش ندارد. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقاتِلُوا ...
6- در برابر خشونت بايد خشونت به خرج داد. فَإِنْ بَغَتْ ... فَقاتِلُوا
7- در سرکوب ياغى، طفره نرويم و مسامحه نکنيم. «فَقاتِلُوا» (حرف «فاء» علامت تسريع است)
8- جنگ و قتال در اسلام، هدف مقدّس دارد. «حَتَّى تَفِي‌ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ»
9- مدّت مبارزه تا زمان رسيدن به هدف است، «حَتَّى تَفِي‌ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ» و ساعت، ماه و تاريخ خاصّى ندارد. مثل مدّت مراجعه بيمار به پزشک و مصرف دارو است که تا زمان سلامتى بايد ادامه يابد.
10- در مبارزات اسلامى، هدفهاى شخصى، قومى، حزبى، يا انتقام، خودنمائى و گرفتن زهر چشم از ديگران مطرح نيست، بلکه هدف، برگشتن ياغى به راه خداست. «حَتَّى تَفِي‌ءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ»
11- در مرحله‌ى درگيرى که متجاوز معلوم نيست، بايد تلاش براى خاموش کردن اصل فتنه و ايجاد صلح باشد، «فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما» ولى در مرحله‌ى بعد که متجاوز و ياغى شناخته شد، صلح بايد در سمت و سوى دفاع از مظلوم و گرفتن حقّ او از ظالم باشد. «فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ»
12- وظيفه مسلمانان در شرايط مختلف تفاوت دارد؛ گاهى اصلاح است و گاهى جنگ. (در اين آيه، هم کلمه «اصلحوا» دو بار آمده است و هم کلمه «قاتلوا»)
13- هر کجا طوفان غرائز و غضب و لغزشگاه خطرناکى بود، سفارشات پى‌درپى لازم است. بِالْعَدْلِ، أَقْسِطُوا ... يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
14- صلحى ارزش دارد که حقّ به صاحبش برسد، وگرنه سازش ذلّت‌بار،
جلد 9 - صفحه 179
مرگ‌آفرين و تحميلى است. اصلحوا ... و اقسطوا
15- هر کجا تحمّل مشکلات لازم است، از اهرم محبّت استفاده کنيد. «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»
16- صلح دادن دو طرف جنگ بدون برقرارى عدالت، محبوب خداوند نيست.
«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»