اين آيه، رابطه‌ى مؤمنان با يکديگر را همچون رابطه‌ى دو برادر دانسته که در اين تعبير نکاتى نهفته است، از جمله:
الف) دوستى دو برادر، عميق و پايدار است.
ب) دوستى دو برادر، متقابل است، نه يک سويه.
ج) دوستى دو برادر، بر اساس فطرت و طبيعت است، نه جاذبه‌هاى مادى و دنيوى.
د) دو برادر در برابر بيگانه، يگانه‌اند وبازوى يکديگر.
ه) اصل و ريشه دو برادر يکى است.
و) توجّه به برادرى مايه‌ى گذشت و چشم‌پوشى است.
ز) در شادى او شاد و در غم او غمگين است.
امروزه براى اظهار علاقه، کلمات رفيق، دوست، هم شهرى و هم وطن بکار مى‌رود، امّا اسلام کلمه برادر را بکار برده که عميق‌ترين واژه‌هاست.
جلد 9 - صفحه 180
در حديث، دو برادر دينى به دو دست تشبيه شده‌اند که يکديگر را شستشو مى‌دهند. «1»
در اين آيه و آيه‌ى قبل، سه بار فرمان «اصلحوا» تکرار شده که نشانه‌ى توجّه اسلام به برقرارى صلح و دوستى ميان افراد جامعه است.
در آيه قبل فرمود: فَأَصْلِحُوا ... وَ أَقْسِطُوا به عدالت، صلح برقرار کنيد و اين آيه مى‌فرمايد: فَأَصْلِحُوا ... وَ اتَّقُوا در برقرارى صلح، از خدا بترسيد. اگر شما را به عنوان ميانجى پذيرفتند، خدا را در نظر بگيريد و حکم دهيد، نه آنکه اصلاح شما، مايه‌ى ظلم و ستم به يکى از طرفين گردد.
اخوّت و برادرى
از امتيازات اسلام آن است که اصلاحات را از ريشه شروع مى‌کند. مثلا مى‌فرمايد: «إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً» «2» تمام عزّت براى خداست، چرا به خاطر کسب عزّت به سراغ اين و آن مى‌رويد؟ يا مى‌فرمايد: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً» «3» تمام قدرت‌ها از اوست، چرا هر ساعتى دور يک نفر مى‌چرخيد!؟ در اين آيه نيز مى‌فرمايد: همه‌ى مؤمنان با يکديگر برادرند، بعد مى‌فرمايد: اکنون که همه برادر هستيد، قهر و جدال چرا؟ همه با هم دوست باشيد.
بنابراين براى اصلاح رفتار فرد و جامعه بايد مبناى فکرى و اعتقادى آنان را اصلاح کرد.
طرح برادرى واخوّت وبکارگيرى اين واژه، از ابتکارات اسلام است.
در صدر اسلام پيامبر صلى الله عليه و آله به همراه هفتصد و چهل نفر در منطقه‌ى «نخيله» حضور داشتند که جبرئيل نازل شد و فرمود: خداوند ميان فرشتگان عقد برادرى بسته است، حضرت نيز ميان اصحابش عقد اخوّت بست و هر کس با کسى برادر مى‌شد. مثلًا:
«1». محجّةالبيضاء، ج 3، ص 319 ..
«2». يونس، 65.
«3». بقره، 165.
جلد 9 - صفحه 181
ابوبکر با عمر، عثمان با عبدالرّحمن، سلمان با ابوذر، طلحه با زبير، مصعب با ابوايّوب انصارى، حمزه با زيدبن حارثه، ابودرداء با بلال، جعفر طيّار با معاذبن جبل، مقداد با عمّار، عايشه با حفصه، امّ‌سلمه با صفيّه و شخص پيامبر صلى الله عليه و آله با على عليه السلام عقد اخوّت بستند. «1»
در جنگ احد، پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله دستور داد دو نفر از شهدا، به نام‌هاى عبداللَّه‌بن عمر و عمربن جموح را که ميانشان برادرى برقرار شده بود، در يک قبر دفن کنند. «2»
برادرى نسبى، روزى گسسته خواهد شد، «فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ» «3» ولى برادرى دينى حتّى در قيامت پايدار است. «إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ» «4»
دوستى و برادرى بايد تنها براى خدا باشد. اگر کسى با ديگرى بخاطر دنيا دوست شود، به آنچه انتظار دارد نمى‌رسد و در قيامت نيز دشمن يکديگر مى‌شوند. «5» قرآن مى‌فرمايد: در قيامت، دوستان با هم دشمن مى‌گردند جز متّقين. «الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ» «6»
آنچه مهم‌تر از گرفتن برادر است، حفظ برادرى است. در روايات از کسانى که برادران دينى خود را رها مى‌کنند به شدّت انتقاد شده و سفارش شده است که اگر برادران از تو فاصله گرفتند، تو با آنان رفت و آمد داشته باش. «صل من قطعک» «7»
امام صادق عليه السلام فرمود: مؤمن برادر مؤمن است، مانند يک جسد که اگر بخشى از آن بيمار گردد، همه‌ى بدن ناراحت است. «8»
حقوق برادرى
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: مسلمان بر برادر مسلمانش سى حق دارد که هر يک بايد آن حقوق را ادا کنند، از جمله:
1. عفو و مهربانى به او، 2. پنهان کردن اسرار او، 3. جبران اشتباهات او، 4. قبول عذر او، 5. دفاع در برابر بدخواهان او، 6. خيرخواهى نسبت به او، 7. عمل به وعده‌هايى که به او داده، 8. عيادت به هنگام بيمارى او، 9. تشييع جنازه او، 10. پذيرفتن دعوت و هديه‌ى او، 11. پاداش دادن به هداياى او، 12. تشکّر از خدمات او، 13. کوشش در يارى رسانى به او، 14. حفظ ناموس او، 15. برآوردن حاجت او، 16. واسطه‌گرى براى حل مشکلاتش،
«1». بحار، ج 38، ص 335.
«2». شرح ابن الحديد، ج 14، ص 214؛ بحار، ج 20، ص 121.
«3». مؤمنون، 101.
«4». حجر، 47.
«5». بحار، ج 74، ص 167.
«6». زخرف، 67.
«7». بحار، ج 78، ص 71.
«8». کافى، ج 2، ص 133.
جلد 9 - صفحه 182
17. گمشده‌اش را راهنمائى کند، 18. به عطسه او تهنيت گويد، 19. سلامش را پاسخ دهد، 20. به سخن وگفته‌ى او احترام گذارد، 21. هديه‌ى او را خوب تهيه کند، 22. سوگندش را بپذيرد، 23. دوست او را دوست بدارد وبا او دشمنى نکند، 24. او را در حوادث تنها نگذارد، 25. هر چه را براى خود مى‌خواهد براى او نيز بخواهد و ... «1»
پيامبراکرم صلى الله عليه و آله بعد از تلاوت آيه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» فرمودند: خون مسلمانان با هم برابر است و اگر يکى از آنان به کسى پناه يا امان داد، ديگران بايد به آن تعهّد پايبند باشند و همه در برابر دشمن مشترک، بسيج شوند. «و هم يد على من سواهم» «2»
صلح و آشتى در قرآن
در قرآن، واژه‌هاى صلح، «وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ» «3»، اصلاح، «وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِکُمْ» «4»، تأليف قلوب، «فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ» «5» و سِلم، «ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ کَافَّةً» «6» نشان‌دهنده‌ى توجّه اسلام به صلح و صفا و زندگى مسالمت‌آميز و شيرين است.
از نعمت‌هاى الهى که خداوند در قرآن مطرح کرده است، الفت ميان دل‌هاى مسلمانان است. چنانکه خداوند خطاب به مسلمانان مى‌فرمايد: «کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ» «7» به ياد آوريد که شما قبل از اسلام با يکديگر دشمن بوديد، پس خداوند ميان دل‌هاى شما الفت برقرار کرد. چنانکه ميان قبيله‌ى اوس و خزرج يکصد و بيست سال درگيرى و فتنه بود و اسلام ميان آنان صلح برقرار کرد.
اصلاح و آشتى دادن، سبب دريافت بخشودگى و رحمت از جانب خداوند شمرده شده است. «إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ کانَ غَفُوراً رَحِيماً» «8» و هر کس واسطه‌گرى خوبى ميان مسلمانان انجام دهد، پاداشِ در شأن دريافت خواهد کرد. «مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَکُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها» «9»
اسلام براى اصلاح ميان مردم، احکام ويژه‌اى قرار داده است، از جمله:
«1». بحار، ج 74، ص 236.
«2». تفسير نمونه.
«3». نساء، 128.
«4». انفال، 1.
«5». آل‌عمران، 103.
«6». بقره، 208.
«7». آل عمران، 103.
«8». نساء، 129.
«9». نساء، 85.
جلد 9 - صفحه 183
1. دروغ که از گناهان کبيره است، اگر براى آشتى واصلاح گفته شود، جرم و گناهى ندارد. «لا کذب على المصلح» «1»
2. نجوا و درگوشى سخن گفتن که از اعمال شيطان و مورد نهى است، «2» اگر براى اصلاح و آشتى دادن باشد، منعى ندارد. «لا خَيْرَ فِي کَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ» «3»
3. با اين‌که عمل به سوگند، واجب و شکستن آن حرام است، امّا اگر کسى سوگند ياد کند که دست به اصلاح و آشتى دادن ميان دو نفر نزند، اسلام شکستن اين سوگند را مجاز مى‌داند.
وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِکُمْ أَنْ ... تُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ «4»
4. با اين‌که عمل به وصيّت، واجب و ترک آن حرام است، امّا اگر عمل به وصيّت، ميان افرادى فتنه و کدورت مى‌آورد، اسلام اجازه مى‌دهد که وصيّت ترک شود تا ميان مردم صلح و صفا حاکم باشد. «فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ» «5»