تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ «10»
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ: اينست و جز اين نيست مؤمنان برادران يکديگرند در دين، زيرا منتسب به اصل واحدند که ايمان و توحيد باشد، پس بايد ميان ايشان نزاع و شقاق نباشد؛ و اگر بر سبيل ندرت خلاف و نزاع واقع شود، فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْکُمْ: پس به صلاح آريد ميان برادران خود به کف ظالم و اعانت مظلوم و يارى آنان، وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد خدا را از مخالفت، لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ: شايد که شما رحمت کرده شويد، يعنى بوسيله پرهيزکارى اميدوار باشيد به رحمت واسعه الهى، زيرا اتّقا موجب اجر جزيل و ثواب جميل است.
تفسير برهان: از ابن عباس- چون آيه (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) نازل شد، حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله برادرى قرار داد بين مسلمانان، پس اخوت قرار داد بين ابا بکر و عمر، و بين عثمان و عبد الرحمن، و بين فلان و فلان، تا اخوت قرار داد ميان تمام مسلمين بقدر منزلتشان. پس فرمود به على عليه السّلام:
تو برادر من و من برادر تو مى‌باشم «1».
تنبيه: مقام جلالت و عظمت مؤمن به مرتبه‌اى است که خداى متعال مؤمن را از نور عظمت و جلال کبريائى خود خلق فرموده و به سبب کلمه توحيد ربط معنوى و نسبت ايمانى ميان آنها مقرر گردانيده، بدين واسطه برادر يکديگر شده‌اند که (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ). بنابراين بايد مراعات وظايف ايمانى را نسبت بهم منظور دارند، و اگر هر آينه به جهت عوارضات خارجيه کدرت و نفاقى بين آنها طارى شود، به جهت امتثال فرمان الهى (فاصلحوا بين اخويکم) در صدد اصلاح آن برآمده و حفظ شئونات هم را نمايند، و احاديث بسيار در اين قسمت وارد شده از جمله:
«1» تفسير برهان ج 4 ص 207.
جلد 12 - صفحه 187
1- در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال: انّ المؤمن اخو المؤمن، عينه و دليله لا يخونه و لا يظلمه و لا يغشّه و لا يعده عدّة فيخلفه «1». فرمود:
بدرستى که مؤمن برادر مؤمن، به منزله چشم او است، و دليل است به کارهاى خير، خيانت نکند او را و ظلم ننمايد او را و غش نکند با او و وعده ننمايد بوعده‌اى که تخلف کند او را.
2- نوادر راوندى- قال رسول اللّه: المؤمن مرآة المؤمن ينصحه اذا غاب عنه ما يکره اذا شهد و يوسع له فى المجلس «2». فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله: مؤمن آئينه مؤمن است (يعنى حکايت کند براى برادر مؤمن خود جميع آنچه را که مى‌بيند در او مانند آئينه، پس اگر باشد نيکوئى زينت دهد او را تا زياد شود آبروى او، و اگر قبيح باشد آگاه سازد او را تا منتهى شود از آن) نصيحت کند او را هرگاه غايب شود از او، و باز دارد از او مکروهات را هرگاه حاضر باشد و توسعه دهد براى او در مجلس.
3- کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال لان اصلح بين اثنين احبّ الىّ من ان اتصدّق بدينار «3». فرمود: اگر هر آينه اصلاح نمايم بين دو نفر، دوست‌تر است نزد من از اينکه تصدق کنم به دينار طلا.
4- امالى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: قال اصلاح ذات البين افضل من عامة الصّلوة و الصّوم «4». فرمود: اصلاح ذات البين افضل است از عموم نماز و روزه مستحبى.
5- امالى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله:
ما عمل امروء عملا بعد اقامة الفرايض خيرا من اصلاح بين النّاس يقول خيرا و ينمى خيرا. «5» فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله: نيست عملى که شخص بجا
«1» اصول کافى ج 2 باب اخوة المؤمنين ... ص 166 و 167 حديث 3 و 8.
«2» سفينة البحار شيخ عباس قمى (ره) ج 1 ذيل امن ص 40 بنقل از نوادر راوندى.
«3» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الاصلاح بين الناس، حديث 2. در مدرک ياد شده (بدينارين) آمده است.
«4» سفينة البحار، ج 2 ص 40 بنقل از امالى.
«5» سفينة البحار ج 2 ص 40 بنقل از امالى شيخ صدوق.
جلد 12 - صفحه 188
آورد بعد اقامه واجبات، بهتر از اصلاح بين مردم؛ مى‌گويد خير، و نتيجه دهد خير را.
«شأن نزول»: ثابت بن قيس هرگاه به مجلس حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله مى‌آمد بواسطه سنگينى گوش او را نزديک حضرت مکان مى‌دادند تا خوب بشنود. روزى به مسجد آمد، مردم يک رکعت نماز بجا آورده بودند، مشغول نماز شد تا نماز را تمام نمود. اشخاص هر يک جاى خود قرار، «ثابت» پا بر گردن مردم نهاد تا بجاى خود رود. يکى گفت: چون به مجلس رسيدى بنشين.
«ثابت» غضبناک نشست. چون هوا روشن شد، ثابت به آن مرد نظر نمود گفت: کيستى، گفت: من فلانم. «ثابت» گفت: بگو من فلان بن فلانه؛ و اين به جهت آن گفت که او را مادرى بود در جاهليت مشهور به زنا بود، آن مرد خجل شده سر پيش انداخت؛ آيه شريفه نازل شد: