تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ يَکُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ يَکُنَّ خَيْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ «11»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول، لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ: بايد سخريه و استهزا نکند و استخفاف ننمايد گروهى از شما از گروهى ديگر، عَسى أَنْ يَکُونُوا خَيْراً مِنْهُمْ: شايد که باشند آن استهزا شدگان بهتر از استهزا کنندگان از حيث رفعت درجه و مزيت رتبه نزد خداى تعالى، زيرا اکثر مردمان اطلاع ندارند مگر بر ظواهر احوال و از بواطن بى‌خبرند. حق تعالى نهى فرمايد که اى مؤمنان استخفاف منمائيد گروهى را که در ايمان با شما
جلد 12 - صفحه 189
شريکند، شايد اين گروه که در ظاهر حال حقير و فقيرند نزد خداوند سبحان از شما بهتر باشند از اغنيائى که حسن الحال و مرفه البالند.
انس بن مالک روايت کند: روزى ام سلمه رضى اللّه عنها ازار سفيدى در ميان بسته، بر دو گوشه آن از پس پشت فرو گذاشته، به زمين مى‌کشيد. عايشه زبان به سخريه گشوده، به حفصه گفت: آن گوشه ازار «ام سلمه» گوئيا زبان سگ است که از دهن بيرون نمايد «1»؛ حق تعالى فرمود: وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ: و بايد که سخريه نکنند زنان از زنان ديگر، عَسى أَنْ يَکُنَ: شايد که باشند زنان سخريه شدگان، خَيْراً مِنْهُنَ: بهتر از زنان سخريه کنندگان. بنا بقولى اين کلام در حق زنانى نازل شد که ام سلمه را به کوتاهى قامت سخريه و سرزنش نمودند.
تفسير برهان: اين آيه نازل شد در حق صفيه دختر حى بن اخطب زوجه حضرت، وقتى که عايشه و حفصه او را شماتت نمودند که يا يهوديه بنت اليهوديه، شکايت خدمت حضرت نمود، حضرت فرمود: چرا جواب ندادى؟
گفت: به چه جواب دهم؟ فرمود: بگو پدر من هارون پيغمبر خدا، و عمّ من موسى کليم اللّه، و شوهر من محمد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله، کدام يک را نسبت به من انکار کنيد. پس گفتند اين را تعليم نموده تو را رسول خدا «2».
وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ: و بايد که طعن نزنيد و عيب نکنيد نفسهاى خود را، يعنى اهل ملت خود را، زيرا مؤمنان به منزله يک نفس‌اند پس هر که ديگرى را عيب کند گوئيا که خود را عيب نموده، و اگر غير ملت باشد طعن و عيب او جايز است؛ و لذا فقهاى ما تجويز لعن و طعن کرده‌اند بر جميع کفار و منافقين لعنة اللّه عليهم اجمعين.
وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ: و بايد به بدى نخوانيد يکديگر را به لقبها، يعنى لقبهاى زشت يکديگر مخوانيد چنانکه يهود و نصارى که مسلمان شده‌اند ايشان را گوئيد: يا يهودى يا نصرانى. يا مؤمنان را گوئيد، يا منافق. بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ:
«1» مجمع البيان طبرسى، ج 5 ص 135.
«2» تفسير برهان ج 4 ص 208.
جلد 12 - صفحه 190
بد نامى است آنچه متضمن فسوق است، يعنى شخص را ملقب به ترسا و جهود ساختن، بَعْدَ الْإِيمانِ: بعد از ايمان آوردن او. يا بد چيزى است اکتساب اسم فسوق به اغتياب اهل ايمان و طعن ايشان، پس بايد کسى را بعد از ايمان کافر نخوانند، و همچنين مسيى‌ء تائب را فاسق نگويند. وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ: و هر که توبه نکند از امور منهيه و از آن پشيمان نشود، فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ: پس آن گروه ايشانند ستمکاران به جهت وضع عصيان در موضع طاعت رحمان و تعريض نفس به انواع عقوبت و عذاب.
تنبيه: لقب عبارت است از اسمى غير از آن اسم که ناميده شده شخص به آن، بنابراين آيه نهى است از آنکه به بدى نام نبرند مؤمنين را از قبيل: يا يهودى يا نصرانى به اعتبار قبل از اسلام، و يا فاسق نسبت به تائب به اعتبار قبل از توبه.
در کتاب اختصاص- شيخ مفيد رضوان اللّه عليه فرمايد: خدمت حضرت صادق عليه السّلام، جارى شد ذکر سلمان و جعفر طيار در حالتى که حضرت تکيه نموده بود، پس بعضى تفضيل دادند جعفر را بر سلمان، و در آن مجلس ابو بصير بود. بعضى گفتند: سلمان مجوسى بود مسلمان شد، پس حضرت صادق راست شد به حالت غضبناک: و قال يا ابا بصير جعله اللّه علو يا بعد ان کان مجوسيا و قرشيا بعد ان کان فارسيا فصلوات اللّه على سلمان و ان لجعفر (ع) شانا يطير مع الملئکة فى الجنة «1». فرمود: اى ابا بصير، خدا قرار داد سلمان را از طايفه علوى بعد از آنکه محسوب بود در زمره مجوسى، اگرچه به مذهب آنها در واقع نبود. و قرار داد او را از طايفه قرشى بعد از آنکه فارسى بود، پس صلوات خدا باد بر سلمان. و بدرستى که حضرت جعفر شأنى دارد که طيران نمايد با ملائکه در بهشت.
و نيز رجال کشى- روايت نموده: ذکر شد سلمان فارسى نزد حضرت باقر عليه السّلام، پس حضرت فرمود: مه لا تقولوا سلمان الفارسى و لکن قولوا سلمان
«1» الاختصاص (چ جامعه مدرسين- قم) ص 341.
جلد 12 - صفحه 191
المحمدى ذلک منا اهل البيت «1». ساکت شويد، نگوئيد سلمان فارسى، و لکن بگوئيد سلمان محمدى، اين به جهت آنست که از ما اهل بيت مى‌باشد.
«شأن نزول» «2»: سلمان (رضوان اللّه عليه) در بعض اسفار به فرموده حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله در خدمت دو نفر از اکابر صحابه قيام مى‌نمود، شبى او را براى طعام به خدمت حضرت فرستادند، سلمان را حواله «اسامه» خازن را حله نمود، نزد او چيزى نبود، سلمان برگشت، واقعه را به آن دو نفر گفت، ايشان گفتند: اسامه بخل ورزيده و به سلمان هم گفتند اگر ما او را به سر چاه آب فرستيم خشک شود، در صدد تجسس اسامه برآمد. بعد خدمت حضرت که آمدند فرمود: چيست اين سرخى گوشت که ميان دندانهاى شماست؟ گفتند: يا رسول اللّه ما گوشت نخورده‌ايم. حضرت فرمود: گوشت خوردنى نمى‌گويم، غرض من گوشت آدمى است، چه امروز گوشت سلمان و اسامه مى‌خورديد و من اثر آن را بر لب شما مشاهده کنم آيه شريفه نازل شد.