تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ «13»
شأن نزول: چون حضرت فتح مکه را نمود، بلال را امر فرمود که بالاى بام کعبه رفته اذان گويد و مخرج شين را نداشت، بجاى اشهد ان لا اله الّا اللّه، اشهد ان لا اله الّا اللّه مى‌گفت، مردم مى‌خنديدند مى‌گفتند مگر آدم قحطى است که اين سياه بايد بالاى بام کعبه اذان گويد با اينکه مخرج شين هم ندارد. ديگر مى‌گفت خوشا به حال پدرم فوت شد اذان بلال را نشنيد. ديگرى مى‌گفت کلاغ سياه بالاى کعبه اذان گويد. طعن و ملامت بسيار نمودند، حضرت به جهت رفع تشنيع منافقان فرمود بلال اذان نگويد. جبرئيل نازل شد که خداى تعالى فرمايد به غير از بلال کسى مأذون نيست اذان گويد و بالاى بام خانه من رود، چه او براى ما اذان گويد و ما سين او را بجاى شين قبول داريم.
گر بود لفظش کج و معنيش راست
آن کجى لفظ مقبول خدا است
و آيه شريفه نازل:
يا أَيُّهَا النَّاسُ: اى گروه مردمان، إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى:
بدرستى که ما آفريده‌ايم شما را از مردى و زنى که آدم و حوا باشد، و چون همه از يک پدر و مادريد پس هيچ وجهى ندارد که به سبب آن در نسب خود افتخار کنيد و در نسبت ديگرى طعنه زنيد و قدح آن نمائيد. وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ: و قرار داديم شما را شعبه‌ها و قبيله‌ها، يعنى جماعت متفرقه عظيمه و فرق مختلفه که همه منسوب به اصل واحد باشند و قبيله‌ها که منتسب به شعوبند، لِتَعارَفُوا: تا بشناسيد يکديگر را به نسب و قبيله، و به سبب آن از هم جدا
جلد 12 - صفحه 200
گرديد، و لذا دو شخص که يکنام دارند به اختلاف قبيله و شعوب از يکديگر متميز شوند، پس غرض از تفرق و قبايل و طوائف، به جهت امتياز است نه افتخار؛ و عزت و رفعت و منزلت و علو مقام در پيشگاه خداى تعالى به پرهيزکارى است چنانچه فرمايد: إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ: بدرستى که گرامى‌ترين شما نزد خداى تعالى پرهيزکارترين شما است از معاصى و منهيات، چه کمال نفوس و مزيت فضل و شرف فرع تقواى از محرمات و پرهيز از منکرات، پس هر که را تقوى بيشتر، قرب او نزد خدا بيشتر، و فضل او از همه برتر باشد. إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ: بدرستى که خداى تعالى داناست به اصل و نسب، آگاه است به علم و عمل و ادب.
در منهج روزى رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله در بازار مدينه مى‌گذشت، غلام سياهى را ديد که مى‌فروشند و او مى‌گفت: هر کس مرا مى‌خرد به اين شرط که مرا منع نکند از گزاردن نماز يوميه با پيغمبر، چه هميشه من نماز را با آن حضرت گزارم. شخصى او را خريد، و غلام به نماز حاضر مى‌شد، چندى گذشت که غايب شد. حضرت پرسيد: گفتند: تب نموده. حضرت به عيادت او رفتند، بعد از مدتى مولايش خبر داد که فوت نموده، حضرت برخاست به نفس نفيس او را تغسيل و تکفين نمود، مهاجر و انصار تعجب نمودند؛ آيه شريفه نازل شد که نسب را اثرى نيست بلکه فضيلت و کراهت به تقوى و پرهيزکارى است «1».
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است عموم بندگان را که اصل و نسب را در بارگاه سبحانى مدخليتى نيست بلکه فضيلت و قرب و منزلت و شرافت به تقوى و پرهيزکارى است، چنانچه غلام سياه را مرتبه تقوى بجائى رسانيد که حضرت به نفس نفيس متکفل امر تجهيز او شدند، و بلال حبشى رضوان اللّه عليه را علو شأن او را حق تعالى به نزول جبرئيل اعلام فرمود که هيچکس حق اذان و رفتن بر بام کعبه ندارد، و حضرت نبوى در باره سلمان رضوان اللّه عليه فرمود: مردم از زمان
«1» منهج الصّادقين، ج 8، ص 430.
جلد 12 - صفحه 201
آدم عليه السّلام تا زمان ما مثل دندانه شانه هستند، فضيلتى نيست براى عربى و عجمى و نه سرخ پوست بر سياه پوست مگر به تقوى، سلمان دريائى از علم که خشک نگردد، و گنجى است از دانش که تمام نشود، سلمان از ما اهل بيت است «1».
از کلمات حضرت امير المؤمنين عليه السّلام است: الشّرف بالفضل و الادب لا بالاصل و النّسب: شرافت و فضيلت به فضل و ادب است نه به اصل و نسب «2».
حضرت سيد سجاد عليه السّلام فرمايد: انّما خلقت النّار لمن عصى اللّه و لو کان سيّدا قرشيّا و الجنّة لمن اطاع اللّه و لو کان عبدا حبشيّا: «3» اينست و جز اين نيست خلق شده آتش جهنم براى کسى که نافرمانى کند خدا را اگرچه سيد قرشى باشد، و خلق شده بهشت براى کسى که اطاعت نمايد خدا را اگرچه بنده حبشى باشد. اطاعت الهى بلال حبشى را بهشتى، و مخالفت سبحانى ابو لهب قرشى را جهنمى نمود.
ديوان منسوب به حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد:
ايّها الفاخر جهلا بالنّسب
انّما النّاس لامّ و لاب
هل تريهم خلقوا من فضّة
ام حديد ام نحاس ام ذهب
هل تريهم خلقوا من فضلهم
هل سوى لحم و عظم و عصب
انّما الفخر لعقل ثابت
و حياء و عفاف و ادب
تبصره: علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: تقوى در عرف نگهدارى نفس است از آنچه ضرر رساند در آخرت و حصر آن بر آنچه نفع رساند در آن، و سه مرتبه دارد: 1- نگهدارى نفس از عذاب دائم به تصحيح عقايد ايمانيه. 2- پرهيز از
«1» نفس الرحمن فى فضائل سلمان، حاجى نورى، (انتشارات الرسول المصطفى- قم) ص 290 (باب دوم) بنقل از اختصاص.
«2» منهج الصادقين ج 8 ص 429. و نيز شرح صد کلمه جاحظ، شماره 79.
«3» منهج الصّادقين، ج 8، ص 430.
جلد 12 - صفحه 202
آنچه معصيت باشد از فعل يا ترک. 3- نگاهدارى از هر چه مشغول سازد قلب را از حق، و اين درجه خواص بلکه خاص الخاص است «1».
و از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله مروى است: روز قيامت حق تعالى به بندگان خطاب فرمايد: امرتکم فضيّعتم ما عهدت اليکم فيه و ارفعتم انسابکم فاليوم ارفع نسبى و اضع انسابکم، اين المتّقون؟ انّ اکرمکم عند اللّه اتقيکم.
يعنى امر فرمودم شما را، پس ضايع ساختيد آنچه عهد کرده بودم به شما و بجا نياورديد و بلند گردانيديد نسبهاى خود را، پس امروز بلند سازم نسب خود را پست سازم نسب شما را، کجايند پرهيزکاران تا ايشان را به درجه ارجمند رسانم؟ بدرستى که گرامى‌ترين شما نزد خداى تعالى پرهيزکارترين شما هستند «2».
تتمه: در معالم التنزيل از ابن عباس مروى است که حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمود: حق تعالى همه مردمان را به دو قسم ساخت و مرا داخل قسمى ساخت که بهتر باشد لقوله تعالى (وَ أَصْحابُ الْيَمِينِ و أَصْحابُ الشِّمالِ)* پس من از اصحاب يمين هستم و بهترين ايشان. بعد از آن اين هر دو قسم را به سه قسم ساخت و مرا بهترين سه قسم گردانيد و ذلک قوله تعالى (فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ) پس از سابقان و بهترين ايشانم. بعد اين سه قسم را قبايل ساخت و مرا بهترين قبايل قرار داد کما قال (وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ الايه) پس من اتقاى ولد آدم و اکرم ايشان نزد او سبحانه و من اين سخن را از افتخار نمى‌گويم بلکه از جانب حضرت پروردگار گويم، پس آن قبايل را بيوت گردانيد و مرا در بهترين بيتى جاى داد چنانچه فرمايد (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً) پس من و اهل بيت من مطهّريم از جميع ذنوب «3».
«1» سفينة البحار ج 2 ص 678.
«2» مجمع البيان ج 5 ص 138.
«3» امالى صدوق، مجلس 92 حديث اول (با ترجمه کمره‌اى ص 630) و نيز مجمع البيان ج 5 ص 138 و همچنين غاية المرام بحرانى بخش 2 باب 97 و 98 و 99 و 100 ص 386 تا 389.
و آيات بترتيب سوره واقعه 27 و 41، 8 و 9، سوره حجرات آيه 13، احزاب آيه 33.
جلد 12 - صفحه 203