تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ «12»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و رسول، اجْتَنِبُوا کَثِيراً مِنَ الظَّنِ: دورى کنيد و واگذاريد بسيارى از گمان را که آن گمان بد است در حق برادر مؤمن، إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ: بدرستى که بعضى از
«1» رجال الکشى، (مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، کربلا) ص 18- 17.
«2» مجمع البيان ج 5 ص 135.
جلد 12 - صفحه 192
گمان گناه است، يعنى موجب تفرع گناه است (اين کلام تعليلى است مستأنف از براى امر به اجتناب ظن).
تنبيه: سه قسم از مناهى را در اين آيه بيان فرمايد:
اول- نهى از گمان بد نسبت به برادر مؤمن.
بعضى ظن را چهار قسم نموده‌اند:
1- مأمور به، و آن حسن ظن است به خدا و رسول و مؤمنان، مانند آيه (لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً) «1» و حديث (ان حسن الظن من الايمان) «2».
2- ظن حرام، و آن گمان بد است به خدا و رسول و مؤمنان که موجب گناه و مستوجب عقوبت است.
3- مندوب اليه، و آن ظن است در امور اجتهاديه.
4- مباح، و آن ظن است در امور دنيا و مهمات آن و در اين صورت بدگمانى موجب سلامتى انتظام امور دنيوى است، و لذا اين قسم را از قبيل حرام نشمرده‌اند.
بيان: شهيد ثانى رضوان اللّه عليه فرموده: مراد سوء ظن حرام، عقد قلب است و حکم بر او به بدى بدون يقين، اما خواطر و حديث نفس معفو مى‌باشد، بنابراين جايز نيست براى شخص اينکه معتقد شود در حق غير خود بدى را مگر وقتى که کشف شود به عيان که احتمال تأويل در آن نرود «3»؛ و احاديث بسيار وارد شده:
1- امالى- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام:
ضع امر اخيک على احسنه حتى يأتيک منه ما يغلبک و لا تظنن بکلمة خرجت من اخيک سوء و انت تجد لها فى الخير محملا «4»: بگذار امر برادر خود را بر نيکوترين وجهى تا اينکه بيايد از طرف او آنچه غلبه نمايد، و گمان مکن به کلمه‌اى که خارج شود
«1» سوره نور آيه 12.
«2» منهج الصادقين ج 8 ص 421 و به اين مضمون مجمع البيان ج 4 ص 137 و سفينة البحار ج 2 ص 110 حديث امام جعفر صادق عليه السّلام: حسن الظنّ اصله من حسن ايمان المرء ...
«3» سفينة البحار ج 2 ذيل ظن ص 110 بنقل از شهيد ثانى (ره)
«4» سفينة البحار ج 2 ص 110 بنقل از امالى شيخ صدوق (ره)
جلد 12 - صفحه 193
از برادر تو بدى را و حال آنکه بيابى براى آن در خوبى محملى را.
2- حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمايد: انّ اللّه حرّم من المسلم دمه و ماله و ان يظنّ به الظّنّ السّوء: «1» بدرستى که خداى تعالى حرام فرموده از مسلمان خون او و مال او را و اينکه گمان ببرد به او گمان بد را.
3- در خصال- ابن بابويه قال امير المؤمنين عليه السّلام اطلب لأخيک عذرا فان لم تجد عذرا فالتمس له عذرا «2». فرمود حضرت امير المؤمنين عليه السّلام: طلب کن براى برادر دينى خود عذرى را، پس اگر نيافتى براى او عذرى را پس بجوئيد عذرى را.
دوم از مناهى وَ لا تَجَسَّسُوا: و تجسس و تفحص مکنيد چيزهائى را که بر شما مخفى باشد از بدى مردمان و عيوب ايشان، و بگذاريد آنچه خداى تعالى پوشيده است آن را و به تجسس آن مشغول نشويد. گذشته از نهى، تجسس هر آينه مورد ايجاب نهى از منکرات و ايراد طوارى حوادثات گردد.
تذکره: ابن ابى الحديد- عبد الرحمن عوف نقل نموده که من با عمر شبى نزديک خانه‌اى رسيديم، چراغى مى‌سوخت و آوازى از آنجا بيرون مى‌آمد. عمر گفت: خانه کيست؟ گفتم: خانه امية بن ربيعه. پس به بالاى ديوار برآمديم و تفحص نموديم، ديديم اميه با ياران مشغول به خوردن خمر بودند، عمر ايشان را نهى و تهديد نمود؛ ايشان گفتند: اى عمر، ما يک فعل منکر نموديم، و تو چهار فعل منهى مرتکب شدى:
1- به تجسس اقدام نمودى و حال آنکه حق سبحانه فرمايد (وَ لا تَجَسَّسُوا).
2- آنکه از درب خانه داخل نشدى بلکه از بالاى ديوار آمدى و خداى تعالى فرمود (و لا تؤتوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها ... وَ أْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها).
3- بدون اذن صاحب خانه داخل شدى و خداى تعالى فرموده (لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِکُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا)
«1» منهج الصادقين، ج 8، ص 421- 422.
«2» سفينة البحار شيخ عباس قمى، ج 2 ذيل ماده ظن ص 110 به نقل از خصال.
جلد 12 - صفحه 194
4- آنکه سلام بر ما نکردى و مخالفت قول خداى تعالى نمودى که (فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِکُمْ) [اهلها] عمر بعد از استماع اين قول خجل شده از آنجا بيرون آمد «1».
سوم از مناهى: وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً: و بايد که غيبت نکند بعضى از شما بعضى ديگر را، يعنى يکديگر در غيبت به بدى نام نبريد. أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ: آيا دوست مى‌دارد يکى از شما، أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً: اينکه بخورد گوشت برادر خود را در حالتى که مرده باشد آن برادر. بعد به جهت زيادتى تقرير فرمايد: فَکَرِهْتُمُوهُ: پس کراهت داريد آن را (يا بر تضمن معنى شرط) يعنى اگر عرضه کنند گوشت برادر مرده‌اى را بر شما، پس بتحقيق کراهت خواهيد داشت از آن و ممکن نخواهد بود بر شما انکار کراهت آن، و چون حال بر اين منوال است پس همچنانکه کراهت داريد از گوشت مرده‌اى، بايد که از غيبت نيز به همين طريق کاره باشيد. وَ اتَّقُوا اللَّهَ: و بترسيد و بيانديشيد خدا را از عقوبات سبحانى به سبب ارتکاب غيبت و معصيت، إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خداى تعالى بسيار پذيرنده توبه است از جمعى که توبه کنند و مهربان به آنکه باز ايستد از معصيت.
تتمه: اين کلام مبالغه بسيار است در ترک غيبت: 1- ايراد استفهام که به معنى تقرير است. 2- تعليق محبت به آنچه غايت کراهت است. 3- اسناد فعل به هر فرد که مشعر است بر آنکه هيچ فردى از افراد انسان مرتکب اين نوع فعلى نمى‌شود. 4- عدم اقتصار برخوردن گوشت برادر و ضم موت بر آن. 5- تصريح به کراهت آن. 6- امر به اتقاء با وجود تمثيل آن به افحش اشياء.
بيان: شهيد ثانى رحمه اللّه فرمايد: براى غيبت دو تعريف است:
1- مشهور ذکر انسان در غياب به آنچه کراهت دارد نسبت آن را به او از آنچه نقص باشد در عرف به قصد انتقاض.
«1» شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 12 [نکت من کلام عمر و سيرته و اخلاقه] ص 18- 17 (مضمون سخن) و آيات بترتيب: حجرات/ 12- بقره/ 189- نور/ 27- نور/ 61.
جلد 12 - صفحه 195
2- تنبيه بر آنچه کراهت دارد نسبت آن را به او و اين اعم است، زيرا شامل شود مورد آن زبان و اشاره و حکايت و غير آن.
و حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله فرمود: آيا مى‌دانيد چيست غيبت؟
عرض کردند: خدا و رسول داناتر است. فرمود: ذکر برادر دينى به آنچه کراهت دارد. عرض کردند: اگرچه در او باشد آنچه بگويم؟ فرمود: اگر آن در او باشد غيبت است، و اگر نباشد بهتان است.
و حرمت غيبت، اجماعى و از معاصى کبيره است، و اختصاص ندارد به مرد و زن و صغير و کبير و مرده و زنده.
بعد اقسام آن را فرمايد که شامل شود آنچه متعلق باشد به نقصان در بدن شخص يا نسب او يا خلقت يا قول يا فعل او يا دين يا دنياى او حتى جامه و خانه او، و منحصر نيست غيبت به قول، بلکه به کتابت و اشاره و کنايه و غمز و لمز و کنيه و تمام آنچه مفهم شود مقصود را، داخل باشد در غيبت، و لذا عايشه روايت کند که داخل شد بر ما زنى، چون خواست برود اشاره نمودم بدستم، يعنى کوتاه است. حضرت فرمود: غيبت نمودى. و از اين قبيل است محاکات به اينکه راه رود به مثل او به لنگى يا کجى، بلکه اين اعظم است در تصوير و تفهيم «1»، و علامه مجلسى رضوان اللّه عليه شرح مفصلى بيان فرموده و ديگران از علماى اعلام کثر اللّه امثالهم نيز بياناتى فرموده‌اند «2».
عبرت: در مصابيح القلوب- يکى از صلحاى امت گويد: روزى به قبرستانى نشسته بودم، جوانى به سرعت تمام بر ما گذشت، گفتم: اين و امثال او وبال مسلمانان و مشوش خاطر ايشان باشند. چون شب شد در خواب ديدم آن مرد را بر جنازه‌اى خوابانده نزد من آوردند و کاردى به دست من دادند و مرا گفتند بخور. گفتم: سبحان اللّه من چند سال است حيوانى نخورده‌ام، گوشت مرده را چگونه خورم. گفتند: نه غيبت او کردى، پس چرا گوشت او
«1» بحار الانوار ج 75 باب 66 (باب الغيبة) ص 221.
«2» به مدرک قبل مراجعه شود.
جلد 12 - صفحه 196
نمى‌خورى؟ گفتم: توبه کردم، يک سال به آن قبرستان تردد مى‌کردم تا آن جوان را بينم و حلاليت طلبم. بعد از يک سال او را ديدم، قبل از آنکه سخنى گويم گفت: توبه کردى، گفتم: آرى، گفت: برو به خانه خود که تو را به حلّ کردم.
تبصره: احاديث وارده در غيبت بسيار است از جمله:
1- در کافى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله قال: الغيبة اسرع فى دين الرّجل المسلم من الاکلة فى جوفه «1». فرمود: غيبت، ضرر آن در دين شخص سريعتر است از خوره که در جوف بدن او باشد.
2- ايضا- قال رسول اللّه الجلوس فى المسجد انتظار الصّلوة عبادة ما لم يحدث، قيل: يا رسول اللّه: ما يحدث؟ قال: الاغتياب «2». فرمود رسول خدا صلى اللّه عليه و آله: نشستن در مسجد به انتظار نماز عبادت است مادامى که حديث نشود. عرض شد: چه چيز حديث شود؟ فرمود: غيبت نمودن.
3- بحار الانوار قال صلّى اللّه عليه و آله: اجتنب الغيبة فانها ادام کلاب النار «3».
فرمود: اجتناب کن غيبت را، پس بدرستى که آن خورش سگهاى جهنم است.
4- در امالى- قال صلّى اللّه عليه و آله: من اغتاب مؤمنا بما فيه لم يجمع اللّه بينهما فى الجنة ابدا «4». فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله: هر که غيبت کند مؤمنى را به آنچه در او است، جمع نفرمايد خدا بين آن دو در بهشت هرگز.
5- مرات العقول- ابو سعيد خدرى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که فرمود: اياکم و الغيبة فان الغيبة اشد من الزنا: بر شما باد بپرهيز از غيبت، بدرستى که غيبت شديدتر است از زنا، زيرا شخص زنا کند و توبه نمايد خدا قبول فرمايد، و غيبت را نيامرزد او را تا آنکه صاحب غيبت گذشت نمايد «5».
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الغيبة و البهت، حديث 1.
«2» مدرک ياد شده.
«3» جامع الاخبار (چ محمدى اصفهان) فصل 110 ص 168. و بنقل از حضرت على عليه السّلام در بحار الانوار ج 75 ص 248.
«4» بحار الانوار ج 75 ص 248 ذيل روايت 12 بنقل از امالى.
«5». جامع الاخبار (چ اصفهان) فصل 110 ص 168.
جلد 12 - صفحه 197
6- ايضا- فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله: مررت ليلة اسرى بى على قوم يخمشون وجوههم باظافيرهم فقلت يا جبرئيل من هؤلاء قال هؤلاء الذين يغتابون الناس و يقعون فى اعراضهم «1». مرور نمودم شب معراج بر گروهى که مى‌خراشيدند صورتهاى خود به ناخنهاى خود، از جبرئيل پرسيدم اينها کيستند؟
گفت: کسانيند که غيبت نمودند مردم را و واقع مى‌شدند در آبروى آنان.
7- ايضا- اوحى اللّه الى موسى بن عمران عليه السّلام ان المغتاب اذا تاب فهو اخر من يدخل الجنة و ان لم يتب فهو اول من يدخل النار «2». وحى فرمود خداى تعالى به حضرت موسى بن عمران: بدرستى که غيبت کننده هرگاه توبه کند، پس آخر کسى است داخل بهشت شود، و اگر توبه نکند اول کسى است که داخل جهنم گردد.
8- ايضا- روايت شده که حضرت عيسى عليه السّلام با حواريون مرور کردند بر مردار سگى، پس حواريون گفتند: چه بوى بدى دارد اين مردار.
حضرت فرمود: چقدر سفيد است دندانهاى او «3».- گويا نهى نمود ايشان را از غيبت سگ، و آگاه فرمود آنها را بر اينکه ذکر نکنند از مخلوقات الهى مگر احسن او را.
9- قال على عليه السّلام: السامع للغيبة احد المغتابين «4»: شنونده غيبت، يکى از غيبت کنندگان است.
تتمه «5»: شيخ بهائى رحمه اللّه فرموده: جايز است غيبت در ده موضع: 1- محلّ شهادت. 2- نهى از منکر. 3- شکايت متظلم. 4- نصيحت مستشير. 5- جرح شاهد و راوى. 6- تفضيل بعض علما بر بعضى. 7- ترجيح صناع بعضى بر بعضى. 8- متظاهر به فسق. 9- مستنکف قول. 10- مشتهر به وصف که
«1» بحار الانوار، ج 75 ص 222.
«2» بحار الانوار، ج 75، ص 257 ذيل روايت 48 بنقل از مصباح الشريعه. و نيز جواهر السنيه باب 7 ص 79.
«3» بحار الانوار، ج 75 باب 66، ص 222.
«4» غرر و درر ج 2 ص 12 حديث 1607 و شرح صد کلمه (امير المؤمنين) جاحظ، ابن ميثم حديث 46.
«5» براى بررسى بيشتر در مورد غيبت و امور آن به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 9 ص 60 تا 71 مراجعه کنيد.
جلد 12 - صفحه 198
مميز او باشد مانند اعرج و اعور با عدم قصد مذمت «1».
مقدمه: قضيه بلال رضوان اللّه عليه: در معارج النبوة- «بلال» غلام «امية بن خلف» و خانه زاد او و مادرش مملوکه اميه بود، و اميه مال بسيار و دوازده غلام داشت و بلال را از همه بيشتر دوست مى‌داشت و او را موکل بيت الصنم نموده بود. چون حق تعالى او را موفق به اسلام نمود، در بتخانه به عبادت خداى يگانه مشغول بود تا اميه خبردار شد. گفت: أ تسجد لرب محمد (صلى اللّه عليه و آله)؟ بلال گفت: بلى، اسجد للّه الکبير المتعال.
اميه در غضب و به تعذيب او اقدام به حدى که هر روز که آفتاب به نصف النهار و غايت حرارت داشتى، اميه بلال را به بطحاء برهنه ساخته دست و پاى او را بسته به روى ريگهاى گرم مى‌خوابانيد و سنگهاى داغ که گوشت را بريان کردى سينه و شکم و پهلو و پشت او مى‌نهادى و ريگ گرم بروى او ريختى و او را تکليف کردى که از دين اسلام برگرد. بلال مى‌گفت: احدا احدا: خداى يکتاى جل و علا را مى‌پرستم. و گاهى او را برهنه بروى خارها مى‌کشيدى که بدنش مجروح و گوشت به استخوان رسيدى.
عمرو بن العاص گويد: بر بلال گذشتم و اميه او را بدين طريق عذاب مى‌کرد و مى‌گفت بگو ايمان آوردم به لات و عزى، بلال مى‌گفت بيزار گشتم از لات و عزى. غضب آن ملعون زياد به دو زانو روى سينه بلال نشسته گلوى او را گرفته فشرد به اندازه‌اى که نفسش منقطع شده. من يقين نمودم او را خفه کرده، رفتم و نزديک شب برگشتم، ديدم هنوز بيحال افتاده، ناگاه به خود آمد.
اميه گفت: بگو به لات و عزى ايمان آوردم. بلال چون نفسى نداشت به دست اشاره به آسمان نمود مى‌گفت احدا احدا و از غايت ضعف کلامش مفهوم نمى‌شد، عاقبت ابو بکر او را از اميه خريدارى کرده نزد رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله آورد، حضرت او را آزاد فرمود.
«1» بحار الانوار ج 75 ص 240- 239.
جلد 12 - صفحه 199