تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ إِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لا يَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمالِکُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «14»
شأن نزول: جمعى از بنى اسد در سال قحط با ذرارى و اثقال و احمال نزد حضرت آمده اظهار کلمه اسلام کردند و در باطن ايمان نداشتند و به جهت کثرت، مدينه بر آنها تنگ شد، پس در مساجد و مقابر مسلمانان و کوچه‌هاى مدينه را ملوث کردند، نرخها گران شد، صبح و شام نزد حضرت آمده مى‌گفتند عرب تنها نزد تو آمدند بر مراکب نشسته بدون اولاد و اتباع، و ما با جميع اهل و عيال و اغلب اعراب با تو در مقام مقاتله و ما با تو مقاتله ننموديم، پس به ما چيزى عطا فرما تا صرف عيال خود کنيم؛ آيه نازل شد که:
قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا: گفتند اهل باديه از بنى اسد ايمان آورديم به خدا و رسول او، قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا: بگو اى پيغمبر به ايشان که ايمان نياورده‌ايد، زيرا ايمان عبارت است از اقرار زبان و تصديق به جنان، و شما را اقرار هست اما تصديق قلبى نيست و منت نهادن شما بر پيغمبر در ايمان و ترک قبايل نمودن مشعر است بر عدم ايمان شما پس دعوى ايمان مکنيد، وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا:
و لکن بگوئيد که اسلام آورده‌ايم که عبارت است از داخل شدن در سلم و اظهار شهادت و انقياد احکام، چه غرض شما از دعوى ايمان و انقياد، پرهيز از کشتن و اسيرى است. وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ: و هنوز داخل نشده است ايمان، فِي قُلُوبِکُمْ: در دلهاى شما.
تنبيه: از آيه شريفه مستفاد شود فرق ميان اسلام و ايمان، و کلمات بزرگان هم مبين آنست که ايمان عبارت است از اقرار به لسان و اعتقاد به جنان و عمل به ارکان، لکن اسلام فقط اقرار به لسان باشد. بنابراين ايمان مشارکت دارد
جلد 12 - صفحه 204
اسلام را، اما اسلام مشارکت ندارد ايمان را، پس به اعتبار نسب اربعه منطقيه بين آنها عموم خصوص مطلق خواهد بود: کل مؤمن مسلمان، و بعض المسلمان ليس بمؤمن «1».
در کافى- سماعه روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم از اسلام و ايمان، آيا اين دو مختلفند؟ فرمود: بدرستى ايمان مشارکت دارد اسلام را، و اسلام شرکت ندارد با ايمان. عرض کردم: وصف فرما براى من؟
فرمود: اسلام شهادت لا اله الا اللّه و تصديق به رسول خدا باشد و به سبب آن محفوظ ماند خون او و جارى شود بر او مناکح و مواريث و مترتب شود احکام ظاهرى. و ايمان هدايت (به ولايت) و آنچه ثابت است در قلوب از عقايد اسلام و آنچه ظاهر شود از عمل به آن، و ايمان ارفع از اسلام است بدرجه‌اى (که ولايت باشد) بدرستى که ايمان مشارکت دارد اسلام را در ظاهر و اسلام مشارکت ندارد ايمان را در باطن، اگرچه مجتمع باشند در قول و صفت «2». (ايمان مشارکت دارد اسلام را در جميع اعمال ظاهره معتبره در اسلام مانند نماز و زکات و غيره و اسلام مشارکت ندارد ايمان را در جميع امور باطنه معتبره در ايمان مانند اعتقاد قلبى و ولايت آل عصمت).
و از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله پرسيدند معنى ايمان و اسلام را، فرمود: الاسلام علانية، پس اشاره به سينه مبارک خود و فرمود: الايمان فى القلب «3».
و چون تفرع ثواب بر اعمال فرع ايمان است و به مجرد دعوى اسلام بدون تصديق قلبى، مثمر ثواب آخرتى نيست لذا فرمايد: وَ إِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ: و اگر فرمان‌بردارى کنيد خدا و رسول را ظاهرا و باطنا، يعنى از نفاق توبه کنيد و به خلوص اعتقاد ايمان آريد و به مقتضاى آن عمل کنيد، لا يَلِتْکُمْ: کم نگرداند
«1» کل مؤمن مسلم و ليس کل مسلم مؤمن، خصال ج 2 ص 608.
«2» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب ان الايمان يشرک الاسلام ... حديث 1.
«3» مجمع البيان ج 5 ص 138.
جلد 12 - صفحه 205
خدا، مِنْ أَعْمالِکُمْ شَيْئاً: از اعمال شما چيزى را بلکه مزد کار شما را به تمام و کمال به شما رساند. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خداى تعالى بسيار بسيار آمرزنده است گناهان را، مهربان است به توفيه مثوبات مطيعان.
نزد بعضى آيه در شأن اعراب مزينه و جهينه و غيره نازل شد که اظهار ايمان کردند به جهت حفظ مال و جان خود، چون حرب حديبيه آغاز، حضرت آنها را امر نمود، متعاقد شدند، حق تعالى فرمود اى پيغمبر به ايشان بگو شما دعوى اسلام کنيد نه ايمان، زيرا اگر حقيقتا ايمان داشتيد از حرب معاندان دين متعاقد نمى‌شديد.