تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ فِي ذلِکَ لَذِکْرى لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ (37)
إِنَّ فِي ذلِکَ لَذِکْرى: بدرستى که در آنچه مذکور شد در اين سوره هر آينه تذکر و يادآورى است، لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ: هر کسى را که باشد براى او دل، يعنى دلى متفکر در اخبار مذکوره، زيرا کسى که دل او غير متفکر و متدبر است به منزله کسى است که بى‌قلب باشد. ابن عباس گفته مراد از قلب عقل است و تسميه آن به قلب به جهت آنست که قلب محل عقل و علم و ذکر و فکر است، پس از قبيل تسميه حال باشد به اسم محل، بنابراين کسى به موعظه قرآن متعظ شود که صاحب عقل و علم و فکر باشد «1».
بيان: شهيد اول رضوان اللّه عليه فرمايد «2»: قلب دو معنى دارد: 1- گوشت صنوبرىّ الشکل که در طرف چپ سينه واقع شده و باطن آن خون سياهى و منبع
«1» مجمع البيان ج 5 ص 150 و براى تحقيق بيشتر در اين زمينه مراجعه کنيد به تفسير برهان ج 4 ص 228.
«2» مضامين سخن شهيد اول در بحار الانوار ج 70 باب 44 ص 34 و 35 آمده است.
جلد 12 - صفحه 241
روح حيوانى است، و آن موجود در بهائم بلکه براى مرده باشد. 2- لطيفه ربانيه روحانيه که تعلقى دارد به قلب جسمانى و او تعبير شود به قلب، نفس، روح انسانى. او است مدرک، عالم، عارف؛ و او است مخاطب، مطالب، معاتب، و آنچه در کتاب و سنت اطلاق شود مراد اين قلب است؛ پس آيه شريفه اشعار دارد به آنکه قرآن مجيد که موجب هدايت و استکمال نفس انسانى و سعادت جاودانى است، براى کسى باشد که داراى اين قلب باشد، يعنى روح انسانى نه روح حيوانى و قلب جسمانى.
پاره گوشت نام دل کردى
دل تحقيق را بحل کردى
اين چنين دل که نام کردى به مجاز
رو به پيش سگان کوى انداز
از تن و نفس و عقل و جان بگذر
در ره او دلى بدست آور
آنچنان دل که وقت پيچاپيچ
اندرو جز خدا نيابى هيچ
دل يکى منظرى است ربانى
خانه ديو را چه دل خوانى
أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ: يا کسى که فرا دارد گوش خود را به مواعظ فرقانى، وَ هُوَ شَهِيدٌ: و او حاضر باشد به ذهن خود، يعنى دلش به ذکر و فکر آنچه مى‌شنود مشغول باشد تا فهم معانى آن نمايد نزد استماع آن، زيرا کسى که ذهن او حاضر نباشد، در حکم غايب است؛ و استماع او به منزله عدم، به جهت عدم ترتب فايده بر آن.
تنبيه: محققان فرموده‌اند القاى سمع به وقت قرآن چنان بايد که گوئيا از پيغمبر مى‌شنود، پس در فهم ترقى نمايد چنان داند که از جبرئيل عليه السّلام استماع مى‌کند، و بعد از آن فهم را از اين مرتبه بلندتر برد و چنان پندارد که از حق تعالى مى‌شنود و لفظ شهيد آن را گويند که نزد قائل حاضر باشد نه مخبر، يعنى از گوينده شنود نه از خبر دهنده، زيرا غايب از مخبر شنود و حاضر از متکلم، و اين کاشف از تمام توجه است. و از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام منقول است که تکرار قرآن مى‌کردم تا وقتى که از متکلم آن شنيدم.
تتمه: شبهه‌اى نيست که قرآن مجيد متضمن مواعظ بسيار و نصايح بيشمار و
جلد 12 - صفحه 242
ناصح امين و برهان متين است، و هوشمندان از موائد «1» و فوايد او محفوظ مى‌شوند.
پس هر که به عين انصاف، نظر کند و گوش هوش بدارد، او را از وادى ضلالت و حيرت برهاند و هادى و رهنماى او شود و سعادت ابدى و بهشت جاودانى را.
دريابد.
تکمله: ابن شهر آشوب از تفسير ابن وکيع که اهل سنت است از ابن عباس نقل نموده که: روزى دو شتر در غايت زيبائى به هديه آوردند خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله، حضرت به اصحاب فرمود: کيست از شما که دو رکعت نماز گزارد به وجهى که در آن قلبش متوجه دنيا نشود. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مشغول به نماز شد، بعد از فراغ جبرئيل نازل که حق تعالى فرمايد يکى از اين دو شتر را به على بن ابى طالب عطا فرما. حضرت فرمود: على در تشهد به خاطرش رسيد هر کدام بهتر باشد آن را خواهم. جبرئيل عرض کرد: يا محمد صلّى اللّه عليه و آله اين فکر على عليه السّلام متعلق به آخرت بود زيرا مقصودش آن بود که آن را در راه خدا انفاق نمايد، پس حضرت هر دو شتر را به على عليه السّلام بخشيد و حق تعالى اين آيه نازل فرمود «2»؛ چنانچه خود آن سرور به روايت معانى الاخبار فرمود: منم صاحب قلب، بعد آيه را تلاوت نمود «3».
«شأن نزول»: يهودان به عقيده باطل خود مى‌گفتند خداى تعالى بعد از آنکه
«1» موائد: جمع مائده.
«2» منهج الصادقين، ج 9، ص 25- 26. برهان ج 4 ص 228 بنقل از ابن شهر آشوب.
«3» تفسير برهان ج 4 ص 228 روايت دوم بنقل از شيخ صدوق.
جلد 12 - صفحه 243
آسمان و زمين را در شش روز خلق فرمود روز شنبه استراحت نمود، حق سبحانه در رد قول آنها فرمود: