تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ «18»
وَ بِالْأَسْحارِ: و مى‌بودند در سحرها، هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ: ايشان استغفار و طلب
«1» بحار الانوار ج 87 ص 125 بنقل از تهذيب الاحکام. و تفسير برهان ج 4 ص 232.
«2» منهج الصّادقين، ج 9، ص 35.
جلد 12 - صفحه 258
آمرزش مى‌نمودند، يعنى با وجود خواب کمى و طاعت بسيار چون ابتداى سحر مى‌شد استغفار مى‌کردند بر وجهى که گوئيا تمام شب معصيت نمودند.
تنبيه: در آيه شريفه دلالاتى است:
1- آنکه ايشان به اعمال صالحه خود معجب نبوده‌اند و با کثرت عمل صالح آن را به حساب نداشته.
2- آنکه ايشان در جميع آنات مشغول به طاعات و بسيارى خشيت و اطناب در طلب مغفرت، پس گوئيا استغفار مختص ايشان است نه جماعتى که مصرند در گناه، و اين سرمشق بزرگى است براى مؤمنين و دستور کاملى براى آنان.
3- دال است بر فضيلت خاصه استغفار نمودن در سحرها خصوصا در نماز شب، چنانچه از امام محمد باقر عليه السّلام منقول است که اين آيه در شأن جماعتى است که در سحر هفتاد مرتبه استغفار کنند «1».
و احاديث بسيار در استغفار سحر وارد شده: از جمله:
1- ارشاد ديلمى خطاب الهى به حضرت داود عليه السّلام: يا داود عليک بالاستغفار فى دلج الليل الاسحار: «2» اى داود بر تو باد به استغفار در تاريکى سحرهاى شب.
2- در کافى- از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله: خير وقت دعوتم اللّه فيه الاسحار و تلا الاية فى قول يعقوب سوف استغفر لکم و قال اخرهم الى السحر:
بهترين وقتى که بخوانيد شما خدا را، سحرها است؛ و حضرت يعقوب عليه السّلام تأخير انداخت استغفار پسران را تا وقت سحر «3».
3- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که رسول خدا صلّى اللّه عليه
«1» مدرک سابق، ص 36 از امام باقر عليه السّلام و تهذيب الاحکام ج 2 ص 130 روايت 266 از امام صادق عليه السّلام و بهمين مضمون حديثى از حضرت على عليه السّلام در ارشاد القلوب ص 81 نيز مى‌باشد. و مجمع البيان ج 5 ص 155.
«2» ارشاد القلوب (اسلاميه، 1364 ق) باب 22 ص 74.
«3» اصول الکافى، ج 2 کتاب الدعاء، ص 477 روايت 6.
جلد 12 - صفحه 259
و اله فرمود: براى خداى تعالى منادى ندا کند در سحر، آيا خواننده درگاه الهى کسى هست تا اجابت کنم او را، آيا مستغفرى هست تا بيامرزم او را يا طالبى هست تا اجابت کنم مطلوب او را ... «1» تتمه: قتاده از مشاهير اهل سنت از ابن عباس روايت نموده که اين آيه در شأن اهل بيت حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام نازل شده، و عادت على عليه السّلام آن بود که ثلث اول شب را خواب و دو ثلث آخر به تهجد و تلاوت مشغول مى‌شد و هر شب هفتاد رکعت نماز، بعد ختم کلام اللّه و ذکر خدا مى‌نمود «2».
و روايت صحيحه وارد شده روزى ضراره که از صحابه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بود به مجلس معاويه حاضر شد، پس توجه به او نموده گفت: اى ضراره از حضرت ابو الحسن عليه السّلام حکايتى بگو. ضراره گفت: مرا از اين سخن معاف دار. معاويه گفت: چاره‌اى نيست و آنچه از صفات حميده او ديده‌اى بگو و مخفى منما. ضراره گفت: اى معاويه بدان و آگاه باش به خداى عز و جل سوگند مى‌خورم که من ديدم او را در نيمه شب در محراب ايستاده و مى‌ناليد مانند مار گزيده و بسوز تمام مى‌گريست و دست به محاسن خود زده مى‌فرمود: «يا دنيا غرّى غيرى قد طلّقتک ثلاثا لا رجعة فيک»: اى دنيا ديگرى را مغرور ساز که من فريفته تو نشوم و رجوع به تو ننمايم، بتحقيق تو را سه طلاقه نمودم و رجوعى براى تو نيست. بعد از آن فرمود:
لعمرک قصير و خطرک يسير و املک حقير آه من قلّة الزّاد و بعد السّفر و وحشة الطّريق و عظم المورد: اى دنيا زندگانى تو به غايت کوتاه و امر خطير تو اندک و آرزوى تو حقير، آه از کمى توشه و دورى سفر آخرت و وحشت راه و بزرگى منزلگاه! معاويه چون اين سخن بشنيد گريست گفت: رحم اللّه ابو الحسن، بعد به
«1» ارشاد القلوب، ديلمى (چ اسلاميه 1364 ق) باب 22 ص 79.
«2» شواهد التنزيل حاکم حکانى، ج 2 ص 195- 194 حديث 901.
جلد 12 - صفحه 260
ضراره گفت: تو در فراق او چگونه‌اى؟ گفت: حال من در فراق آن حضرت مانند زنى است که طفل او را در کنارش ذبح کنند؛ «1» هذا عبرة لاولى الالباب.