تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ کَفَّلَها زَکَرِيَّا کُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَکَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَکِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (37)
فَتَقَبَّلَها رَبُّها: پس قبول فرمود مريم را جهت خدمت خانه قدس پروردگار او، بِقَبُولٍ حَسَنٍ: به قبول نيکو. مفسرين را در قبول حسن اختلاف است:
1- مراد آنکه مريم را معصوم گردانيد، و عارف و قابل خدمت خود ساخته تا پاک و پاکيزه از لوازم زنان باشد.
«1» روايات کتب عامّه مربوط به اين مطلب در کتاب احقاق الحقّ، جلد 10، صفحات 43 تا 68 آمده است. به خصال صدوق، باب الاربعه حديث 22، 23 و 58- بحار الانوار، جلد 43، صفحه 26 حديث 25 و صفحه 37 حديث 40 و صفحه 51 حديث 48 و صفحه 64 حديث 57 و صفحه 206 حديث 23- کشف الغمّه فى معرفة الائمّة، باب فضائل فاطمه سلام اللّه عليها رجوع شود.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 83
2- چون «حنه» پس از تولد، ديد دختر است و تحرير متعلق به پسر بود، لذا تضرّع و الحاح بسيار نمود در قبوليّت او. خداى تعالى او را براى خدمت خانه بجاى پسر قبول فرمود، لذا آن را تعبير فرمود به قبول حسن.
3- چون مريم به طريق سعيد و نيکو سلوک کرد، آن را تعبير به قبول حسن نمود. وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً: و نشو و نما داد او را نشو و نماى نيکو، يعنى توفيق عنايت فرمود او را، تا پرورش يافت به صلاح و عصمت و سداد و معرفت بر وجهى که چون نه ساله شد، به انواع عبادت، سر آمد تمام احبار گرديد. يا پرورش او حسن تخلّق او بود به اخلاق ربانى. وَ کَفَّلَها زَکَرِيَّا: و کفالت مريم را نمود زکريا عليه السّلام که از پيغمبران بزرگوار بود.
شرح واقعه: مروى است چون مريم متولد شد، مادرش او را در خرقه پيچيده به بيت المقدس آورد. به «سدنه و احبار» گفت: بگيريد، اين نذر است براى خدا. ايشان به قبول او مايل، و اختلاف در کفالت او افتاد، زيرا عمران امام مسجد مقدس و صاحب قربان بود، و توقير و تعظيم او را مرعى مى‌داشتند، لذا هر يک مى‌خواستند به تولّى تربيت فرزند او قيام کنند و بر اقران خود افتخار نمايند. عده آنها بيست نفر بود، از جمله آنها زکريا بود. گفت: من اولى هستم، زيرا خاله او در خانه من است. قبول نکردند. قرار بر قرعه شد بر اين وجه که قلمهاى خود را که به آن تورات مى‌نوشتند در نهر اردن اندازند، قلم هر کس که به روى آب آمد تربيت مريم با او باشد. قلم زکريّا عليه السّلام روى آب آمد. کفالت مريم بر او مقرر شد، او را به خانه برده، دايه‌اى جهت رضاع او مهيا نمود. پس از طفوليت، او را به مسجد آورد، غرفه‌اى ترتيب داد براى او که بجز نردبان، صعود به آن ميسر نبود. هر گاه از تعهد کار او فارغ شدى، در آن غرفه را به قفلى محکم بستى و در حفاظت او نهايت کوشش را نمودى. در اکثر تفاسير مذکور است که آن غرفه را هفت در بند بودى، همه را مقفّل و کليدها را با خود داشتى، تا مريم بزرگ و آثار بزرگى از احوالش هويدا بود.
کُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَکَرِيَّا الْمِحْرابَ: هر زمانى که وارد شدى بر مريم
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 84
زکريا به غرفه‌اى که در آنجا بود. تسميه محراب به جهت آنست که محل محاربه بود با شيطان، زيرا موضع عبادت و اشرف بقاع بيت المقدس بود؛ هرگاه زکريا داخل آن ميشد، وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً: مى‌يافت نزد مريم، روزى و آن ميوه تابستان بود در فصل زمستان، و ميوه زمستان در فصل تابستان. چون چندين مرتبه مشاهده کرد که همه درهاى غرفه بسته و اين قسم طعام نزد مريم است، قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَکِ هذا: گفت از روى تعجب، اى مريم، از کجاست تو را اين روزى که ميوه در غير وقت آن است. قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ: گفت مريم اين روزى که مى‌بينى از جانب خدا باشد، پس استبعاد مکن. نزد بعضى اين در حال طفوليت او بود و پستان هيچکس را نمى‌گرفت.
حق تعالى روزى او را از بهشت بر او نازل، و او در زمان کوچکى به اين کلام گويا شد، مانند پسرش حضرت عيسى عليه السّلام.
شيخ عز الدين عبد السلام شافعى در رساله «مدح الخلفاء» گفته: احسن از مريم، فاطمه زهراء باشد که در شکم با مادر خود تکلم، و در موقع تنهائى با او مؤانست مى‌کرد. خديجه اين را از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مخفى داشت. روزى حضرت آن کلام را شنيد، پرسيد: با که تکلم نمائى؟
گفت: با اين جنين که در شکم من است و او با من انس مى‌گيرد. فرمود: اى خديجه بشارت باد تو را که او دختر است. از نسل طاهر با ميمنت، و زود باشد که قرار دهد خدا از اين نسل من خلفاء در زمين بعد از انقضاء وحى. «1» پس اين نور هميشه در علوّ و نشر در آفاق بود تا آنکه ملک نازل شد براى عقد بستن نور با نور.
إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ: بدرستى که خداى متعال روزى مى‌فرمايد هر که را مى‌خواهد به حکمت و مصلحت، بِغَيْرِ حِسابٍ: بدون حساب و بى‌شمار از غايت زيادى، يا به غير استحقاق روزى خورنده، بلکه محض تفضّل
«1» به کتاب گرانقدر احقاق الحق، جلد 10، صفحه 12 رجوع شود.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 85
مرحمت فرمايد.
تبصره: آيه شريفه دلالت دارد بر جواز صدور کرامت از اولياء. و خارق عادت، اگر مقترن به ادعا نباشد، آن را کرامت نامند؛ چنانچه وقوع طعام براى مريم، کرامتى بود براى او. يا ممکن است ارهاس باشد نسبت به حضرت عيسى عليه السّلام، يعنى مقدمات نبوت که پيش از ظهور حضرت عيسى عليه السّلام واقع شد، چنانچه در ولادت حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بسيارى آثار هويدا شد از قبيل شکستن طاق کسرى، خاموش شدن آتشکده فارس، خشک شدن درياچه ساوه، سرنگون شدن بتهاى خانه کعبه، و غير آنها را ارهاس و مقدمات النّبوة نامند.
تکمله: مفسرين خاصه و اکثر عامه مانند: نيشابورى، بيضاوى، ثعلبى، سيوطى، زمخشرى، و بسيارى از ايشان از «جابر» روايت نموده: زمان قحط سالى، روزى حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به خانه حضرت فاطمه عليها السّلام وارد شد، فرمود: از خوردنى در خانه چيزى هست که پدرت سه روز است طعام نخورده. عرض کرد: من و ابن عم و حسنين نيز سه روز است طعام نيافته‌ايم. حضرت مراجعت کرد و فاطمه زهرا عليها السلام محزون شد. سجاده گسترده، دو رکعت نماز گزارد. بعد از نماز دعا نمود: خدايا، طعامى براى ما برسان و قلب مرا از اندوه پدر و شوهر و فرزندان رها فرما. مقارن اين حال، ظرف خالى که در آنجا بود، بخارى از آن بلند شد، نظر نمود، آن را مملو از طعام ديد.
حضرت امام حسن عليه السّلام را به طلب پدر فرستاد. حضرت تشريف فرما و فاطمه زهرا سلام اللّه عليها سرپوش برداشت، ظرفى بود پر از نان لطيف و گوشت نظيف و بوى مشک از آن ساطع گرديد. حضرت فرمود: انّى لک هذا، فاطمه زهرا عليها السّلام گفت: هو من عند اللّه، انّ اللّه يرزق من يشاء بغير حساب. حضرت پيغمبر خوشحال شد، فرمود: حمد مر خداى را که در فضيلت تو را شبيه سيده زنان بنى اسرائيل قرار داد. پس حضرت پيغمبر و امير المؤمنين و فاطمه زهرا و حسنين عليهم السلام از آن طعام خوردند، و هفت روز، بنا بروايتى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 86
چهل روز آن خوان باقى بود. «1»