تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ (47) وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ (48) وَ مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (49) فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَکُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (50) وَ لا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّي لَکُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (51)
کَذلِکَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (52) أَ تَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (53) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (54) وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (55) وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (56)
ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (57) إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (58) فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ (59) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (60)
ترجمه
و آسمان را بنا کرديم بقدرت خود و همانا ما وسعت دهنده‌ايم
و زمين را گسترده نموديم پس نيکو گستراننده‌ايم ما
و از هر چيز آفريديم دو صنف باشد که شما پند گيريد
پس بگريزيد بسوى خدا همانا من براى شما از جانب او بيم دهنده‌اى آشکارم
و قرار ندهيد با خداوند معبودى ديگر را همانا من براى شما از آن بيم‌دهنده‌اى بيان کننده‌ام
امر اينچنين است نيامد آنانرا که بودند پيش از آنها هيچ پيغمبرى مگر آنکه گفتند جادوگر يا ديوانه‌اى است
آيا سفارش کرده‌اند يکديگر را بآن نشايد بلکه آنها گروهى سرکش و نافرمانند
پس روى گردان از آنها پس نيستى تو ملامت شده و پند ده
و يادآورى کن همانا پند دادن نفع ميرساند مؤمنان را
و نيافريدم جنّ و انس را مگر براى آنکه پرستش کنند مرا
نميخواهم از آنان هيچ قسم رزقى و نميخواهم که اطعام کنند مرا
همانا خدا است روزى دهنده داراى نيروى استوار
پس همانا براى آنانکه ستم نمودند نصيب و بهره‌اى از عذاب است مانند نصيب يارانشان پس بايد بشتاب نخواهند
پس واى بر آنانکه کافر شدند از روزشان که وعده داده ميشوند.
تفسير
خداوند منّان بدست قدرت خود آسمان رفيع با وسعت را افراشته و بآن وسع و طاقت خود و وسعت در خلق و بر مخلوق را مدلّل ساخته هر کس در هر
جلد 5 صفحه 70
جا باشد سقف رفيع خوش رنگ منقوش مزيّنى بر فراز گيتى مشاهده نموده و از منافع و برکات نازله از آن بهره‌بردارى ميکند و در نعمت و وسعت خداداد کامرانى مينمايد و زمين پهناور را مانند فرش و بساط زندگانى گسترده و چه خوب مانند بستر براى استراحت بشر مهيّا و آماده فرموده و از هر موجودى دو صنف از يک نوع يا دو نوع از يک جنس خلق فرموده مانند نور و ظلمت و روز و شب و آفتاب و ماه و جن و انس و نر و ماده و سرد و گرم و سياه و سفيد و زشت و زيبا تا مردم بدانند خدا قادر بر همه چيز است و يکتا است و شبيه و عديل و ضدّ و ندّ ندارد پس از اينها بگريزند و باو بياويزند و از معصيت او برگردند و باطاعت او پيوندند و در کافى و معانى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از فرار بسوى خدا رفتن بحجّ است و در مجمع اينمعنى را از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و پيغمبر اکرم بعد از امر مردم بفرار و سفر از خلق بحق بايد بفرمايد من از جانب خدا بيم دهنده آشکارى بيش نيستم توفيق اين سفر را براى خودتان از خدا بخواهيد و هيچ چيز را در اين راه‌پيمائى با خدا شريک قرار ندهيد فقط مقصودتان از اين سفر نيل بقرب حق باشد چون من از مطلق شرک چه جلىّ باشد چه خفى بيم دهنده‌اى هستم که بيان ميکنم مراد از آنرا که اعمّ است و عبادت بايد با خلوص نيّت باشد و بنابراين تکرارى در جمله انّى لکم منه نذير مبين نيست تا محتاج بنکته باشد چون هر جا بيک معنى است ولى کسانيکه ضمير منه را در هر دو جا بعذاب الهى راجع دانسته و نذير مبين را بيک معنى حمل نموده‌اند نکته تکرار را تعلّق انذار اوّل بمعصيت و دوّم را بشرک قرار داده‌اند ولى بنظر حقير آنچه بيان شد در ذيل اين دو آيه از جهاتى الطف و اسلم است و بايد با ذوق تألّه تأمّل نمود تا مشهود گردد و براى تسليت خاطر پيغمبر اکرم فرموده امر از قديم بر اين منوال بوده که نيامد پيغمبرى از جانب ما بر امم سابقه مگر آنکه ساحر يا ديوانه‌اش خواندند آيا ميشود قراردادى آن امم متعاقبه در ازمنه متعدّده با هم داشته باشند و توصيه و سفارشى از سابقين بلاحقين در اين باب شده باشد که هر پيغمبرى بيايد بيکى از اين دو تهمت متّهم نمايند نه چنين است بلکه طغيان و سرکشى طبيعى بشر و شرارت ذاتى آنها وادارشان
جلد 5 صفحه 71
باين نسبتهاى ناروا نموده و مينمايد پس اعراض کن از مجادله با آنها چون بقدر اتمام حجّت و ابلاغ دعوت از تو سعى و کوشش بعمل آمده و بهيچ وجه ديگر مورد ملامت نيستى ولى از پند و اندرز و موعظه نسبت باهل ايمان مضايقه منما که آن در هر حال نافع است و در چند روايت معتبر از ائمه عليهم السلام اينمعنى ذکر شده که خدا خواست بعد از آنکه مردم مکّه تکذيب نمودند پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم را هلاک فرمايد آنها را پس نازل شد فتولّ عنهم فما انت بملوم ولى بعدا باهل ايمان ترحّم فرمود و نازل شد و ذکّر فانّ الذّکرى تنفع المؤمنين و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام اينمعنى تأييد شده است و خداوند خلق نفرمود جن و انس را مگر براى آنکه عبادت و اطاعت نمايند خدا را بعد از معرفت بخودش و پيغمبر و امام و گرفتن دستور بندگى و عبادت که مقدّمه است براى تحصيل ثواب و نيل بجنّت اگر چه آنها در اين مقدّمات کوتاهى کنند و به نتيجه نرسند بلکه مستحق جهنّم شوند من نکردم خلق تا سودى کنم بلکه تا بر بندگان جودى کنم در علل از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حضرت سيد الشهداء باصحابش فرمود همانا خدا خلق نفرمود بندگانرا مگر براى آنکه بشناسند او را و چون شناختند او را بى‌نياز شوند بعبادت او از عبادت غير او پس مردى عرض کرد يا ابن رسول اللّه مراد از معرفت خدا چيست فرمود معرفت اهل هر زمانى است امام خودشان را که واجب است بر آنها اطاعت او و قمّى ره نقل فرموده که خدا خلق فرمود بندگانرا براى امر و نهى و تکليف نه براى آنکه باجبار عبادت کنند بلکه براى آنکه باختيار اطاعت کنند تا امتحان کند آنها را و ممتاز شود مطيع از عاصى و نيز از امام صادق عليه السّلام نقل شده که پرسيدند از اين آيه فرمود خدا خلق فرمود بندگانرا براى آنکه امر کند آنها را بعبادت خود گفتند خدا فرموده و لا يزالون مختلفين الّا من رحم ربّک و لذلک خلقهم فرمود خلق کرد خدا آنها را تا کارى کنند که مستوجب رحمت شوند پس رحمت کند آنها را و براى دفع توهّم آنکه خداوند از عبادت خلق بهره‌اى ببرد يا آنکه انفاق و اطعام خلق جاى عبادت خدا را بگيرد چون خلق عيال خدايند چنانچه اين ايّام متعارف شده که ميگويند حجّ نکنيد بفقرا بدهيد و نماز و روزه براى ميّت نگيريد
جلد 5 صفحه 72
خيرات کنيد ميفرمايد من از بندگان توقّع نفع و روزى و اطعام ندارم روزى تمام خلق در دست خدا است و او است داراى قدرت و قوّتى که ضعف و عجز بر آن طارى نميشود و محکم و استوار ميباشد و بعضى احتمال داده‌اند که به پيغمبر فرموده باشد بمردم بفرمايد من از شما رزق و بهره و اطعام و انفاق نميخواهم تا اينجمله مانند آن باشد که فرموده بگو من از شما اجر و مزدى بر رسالت نميخواهم و در هر حال اخيرا تهديد فرموده ستمکاران بر محمد صلى اللّه عليه و آله و سلّم و اهل بيت اطهارش را بتکذيب و آزار و غصب حق و انواع ظلم و جور که از براى آنها نصيب وافرى است از عذاب مانند نصيب و بهره رفقاى آنها از امم سابقه که با آنها همکار بودند و بجزاى کردارشان رسيدند چون ذنوب دلو بزرگى است که پر از آب باشد و در وقت قسمت آب بکار رود پس نبايد تعجيل داشته باشند سهم آنها محفوظ است در روز موعود که رجعت يا قيامت است بآنها واصل خواهد شد پس واى بحال آنها از چنين روزى که در پيش دارند در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه قرائت نمايد سوره و الذّاريات را در روز خود يا در شبش خداوند امر معاش او را اصلاح فرمايد و وسعت رزق باو عطا کند و براى قبر او چراغى آماده فرمايد که تا روز قيامت روشن باشد و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين و لعنة اللّه على اعدائهم اجمعين.
جلد 5 صفحه 73