اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُول‌ٍ حَسَن‌ٍ وَ أَنبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ کَفَّلَها زَکَرِيّا کُلَّما دَخَل‌َ عَلَيها زَکَرِيَّا المِحراب‌َ وَجَدَ عِندَها رِزقاً قال‌َ يا مَريَم‌ُ أَنّي لَک‌ِ هذا قالَت هُوَ مِن عِندِ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يَرزُق‌ُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ (37)
پس پروردگار مريم قبول فرمود دعاي مادر مريم را بقبول نيکويي و او را تربيت فرمود بتربيت خوبي و حضرت زکريا [در سفينه از حضرت صادق عليه السّلام روايت
جلد 3 - صفحه 182
کرده که زکريّا شوهر خواهر مريم بود پس عيسي و يحيي پسر خاله يکديگر بودند] شوهر خاله او را کفيل او قرار داد هر گاه زکريّا در محراب عبادت مريم ميآمد مييافت که مأکولات تازه نزد مريم موجود است از بهشت توسط ملائکه ميفرمود اينها از کجا است ميگفت از جانب خدا است خداوند هر که را بخواهد روزي ميدهد بدون حساب خلاصه مفاد آيه شريفه مستفاد از لسان اخبار مثل حديث مروي از کافي مسندا از حضرت باقر عليه السّلام و حديث مروي از تفسير علي بن ابراهيم مسندا از حضرت صادق عليه السّلام اينست که چون مادر مريم او را زائيد در خرقه‌اي او را پيچيد و آورد در بيت المقدس در نزد انبياء که آنجا مشغول بعبادت بودند و آنها بنا بر نقل مجمع البيان بيست و نه نفر بودند و شرح نذر خود را بر آنها بيان کرد آنها هر کدام طالب شدند که تکفّل او را بنمايند چون پدر مريم که عمران باشد مقام رياستي بر آنها داشت حضرت زکريّا فرمود من سزاوارترم بتکفّل او زيرا خاله‌اش در منزل من است راضي نشدند، بنا بر قرعه شد قرعه بنام زکريّا در آمد بشرحي که خداوند در چهار آيه بعد ميفرمايد وَ ما کُنت‌َ لَدَيهِم إِذ يُلقُون‌َ أَقلامَهُم أَيُّهُم يَکفُل‌ُ مَريَم‌َ الايه.
فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُول‌ٍ حَسَن‌ٍ تقبّل بمعني قبول است و لو باب تفعّل بمعني قبول فعل است مثل تکسّب که قبول کسب است لکن چون در اينکه آيه مقابل قبول قبول معني ندارد باصطلاح مادّه و هيئت هر دو دلالت بر قبول دارد معني شدّت قبول است بِقَبُول‌ٍ حَسَن‌ٍ فوق آنچه مادر مريم تقاضا کرد خداوند باو عنايت فرمود که مريم مضافا به اينکه خداوند او را از شيطان حفظ فرمود مقام عصمت هم باو عنايت فرمود و او را برگزيده خود قرار داد بمفاد إِن‌َّ اللّه‌َ اصطَفاک‌ِ وَ طَهَّرَک‌ِ.
وَ أَنبَتَها نَباتاً حَسَناً مفسّرين توهّم کردند که انبات حسن زيادتي رشد مريم است که يک ماه رشد يک ساله و نحو اينها لکن ظاهرا اينست که خداوند از مريم عيسي را آورد و نبات حسن عيسي عليه السّلام است.
جلد 3 - صفحه 183
وَ کَفَّلَها زَکَرِيّا کفيل کسي را گويند که وظيفه غير را در عهده بگيرد مثل اينکه زيد کفيل عمر ميشود که دين او را اداء کند و حضرت زکريّا عهده‌دار شد که امور زندگاني مريم را از مأکول و مشروب و ملبوس و ساير لوازم تعيّش را انجام دهد و مريم بخيال راحت مشغول عبادت باشد.
کُلَّما دَخَل‌َ عَلَيها يعني وارد ميشد بر مريم زکريّا.
در سفينه (کان زکريّا رئيس الاحبار و کانت امرأته«1» اخت مريم بنت عمران إبن ماثان و يعقوب بن ماثان و بنو ماثان اذ ذاک رؤساء بني اسرائيل و بنو ملوکهم و هم من ولد سليمان بن داود عليهما السلام).
و شرح شهادتش بنا بر خبر مروي از ابي عبد اللّه عليه السّلام از قصص الانبياء قطب راوندي و روايت کامل الزياره اينکه سلطان جائر پس از کشتن حضرت يحيي در طلب زکريّا برآمد حضرت زکريّا فرار کرد در بستان جنب بيت المقدس درختي شکاف برداشت و زکريّا در شکاف درخت رفت سر بهم آورد شيطان خبر داد آمدند و آن درخت را با ارّه قطع کردند زکريّا دو نيم شد و از دنيا رفت.
المِحراب‌َ محراب غرفه‌اي بود که زکريّا براي مريم بناء کرده بود در بيت المقدس که در آن عبادت ميکرد و احدي بر او وارد نميشد جز زکريّا عليه السّلام.
و از براي محراب اطلاقاتي است: قصر و غرفه و محراب مساجد و خود مساجد و غير اينها، و اسم مکان است از مادّه حرب بسکون را يعني محل جنگ و مراد جنگ و حرب با شيطان است، يا از حرب بفتح را بمعني فرار يعني فرار از شيطان و پناه بردن بخدا از شرّ شيطان.
وَجَدَ عِندَها رِزقاً رزق گذشت که معني عامّي دارد، در اوّل سوره بقره وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ لکن در اينکه مقام مراد مأکولات و مشروبات است چنانچه در
«1» گذشت که زکريّا شوهر خاله مريم عليه السّلام بود، و العلم عند اللّه.
جلد 3 - صفحه 184
اخبار دارد که فواکه صيف در شتاء و شتاء در صيف براي مريم از آسمان ميآمد و البتّه اينکه موهبت کاشف از مقام منيع است که مريم دارا بود.
قال‌َ يا مَريَم‌ُ أَنّي لَک‌ِ هذا که حضرت زکريّا تعجّب ميکرد و از روي تعجّب ميگفت از کجا اينکه رزق براي شما فراهم شده.
قالَت هُوَ مِن عِندِ اللّه‌ِ تمام روزيها از جانب خداوند است و رزاقيّت از صفات خاصّه حق است إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الرَّزّاق‌ُ ذُو القُوَّةِ المَتِين‌ُ زاريات آيه 58.
و در باب توحيد افعالي گفته‌ايم که خلق و رزق و احياء و اماته و غني و فقر و عزّت و ذلّت و صحّت و مرض بيد قدرت حق است غاية الامر گاهي افاضه بتوسّط اسباب عادي است چه اسباب غير اختياري بشر و چه اسباب اختياري، و ممکن است بدون اسباب عادي باشد مثل خلقت حضرت آدم و حوّي و غير اينها و معجزات صادره از انبياء از همين قبيل است بر خلاف عادت است، و رزق حضرت مريم بر خلاف عادت و بدون اسباب ظاهره بوده چنانچه مکرّر بر خاندان نبوّت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مائده بهشتي ميآمد حتّي در اخبار داريم که آنها در نزد ائمّه عليهم السلام جزء ودايع امامت سپرده شده و الان هم نزد امام زمان عجّل اللّه تعالي فرجه است و موقعي که ظاهر شود ظاهر ميفرمايد.
إِن‌َّ اللّه‌َ يَرزُق‌ُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ ظاهرا اينکه جمله مقول قول مريم عليه السّلام نيست بلکه جمله مستقلّه است خداوند ميفرمايد.
(سؤال) در بسياري از اخبار داريم که روزي هر کس معيّن و محدود و مقرّر شده و احدي تا تمام روزي خود را نخورد نميميرد، از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست فرمود
(روح القدس نفس في روعي انّه لا يموت نفس حتّي تستکمل رزقه).
و از امير المؤمنين عليه السّلام است فرمود
(طلب العلم اوجب عليکم من طلب المال
جلد 3 - صفحه 185
فان‌ّ المال مقسوم قد قسّم عادل بينکم و سيفي لکم
و غير اينها و اينکه با کلمه بِغَيرِ حِساب‌ٍ منافات دارد بلکه برهان عقل هم قائم است که ممکن و مخلوق محدود است و غير متناهي نيست.
(جواب)
مفاد کلمه بِغَيرِ حِساب‌ٍ اينکه نيست که غير محدود و غير متناهي باشد بلکه مفادش فرق بين عدل و تفضّل است زيرا عدل بمعني اعطاء کل‌ّ ذي حق‌ّ حقّه است و معني تفضّل فوق حق است مثل إِنَّما يُوَفَّي الصّابِرُون‌َ أَجرَهُم بِغَيرِ حِساب‌ٍ است و معني حق هم اينکه نيست که کسي از خدا روزي طلبکار باشد بلکه مقتضاي عنايت الهي است که هر صاحب حياتي را بمقدار مقتضي روزي بخشد که بقاء حياتش منوط باو است و تفضّل ما زاد بر اينکه است در محل قابل تفضّل و لو باسباب غير عادي باشد، و اللّه العالم.