تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (56)
«1» مجمع البيان (چ دار مکتبة الحياة- بيروت) جزء 27، ص 22.
«2» منهج الصادقين ج 9 ص 50 بنقل از فصول.
جلد 12 - صفحه 285
بعد از امر به ابلاغ حجت بيان علت آن را فرمايد:
وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ: و نيافريدم جنيان و آدميان را، إِلَّا لِيَعْبُدُونِ: مگر به علت آنکه پرستش کنند مرا بر وجه اختيار نه به طريق اجبار. مراد آنکه خلق بندگان نکردم مگر به جهت آنکه امر فرمايم ايشان را به عبادت، و مؤيد اينست آيه «وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ» «1». 2- از ابن عباس تفسير اين آيه پرسيدند گفت:
خلق نکردم جن و انس را مگر آنکه اقرار کنند به عبوديت طوعا و کرها «2». 3- بعضى «ليعبدون» را تفسير «ليعرفون» نموده‌اند، يعنى خلق نکردم جن و انس را مگر براى معرفت و شناسائى خود، و اين مطلب مسلم است که معرفت بايد غايتى داشته باشد و غايت آن پرستش و ستايش است، پس معرفت مقدمه پرستش و چون ذات احديت غنى بالذات و مستغنى از عبادت بندگان است، بنابراين نتيجه پرستش و ستايش حق راجع به خلق خواهد بود نه خالق، پس غرض سبحانى از امر به عبادت مجرد ايصال نفع است نه جر نفع از ايشان.
بيان: غرض اصلى از خلق بندگان تعريض مثوبت است بر ايشان نه عبادت و معرفت، لکن چون ثواب حاصل نمى‌شود مگر به عبادت، پس گوئيا عبادت غايت خلق است نه عبادت؛ پس اسناد غايت به عبادت از روى حقيقت نيست بلکه مبالغه باشد. و اينکه بعضى عبادت او نکنند مبطل غرض الهى نشود، زيرا مراد از عبادت بر وجه تمکين و اختيار است نه از روى اضطرار و اجبار که اگر بر وجه جبر بودى همه کس متعبد بودى و هيچکس تارک عبادت نبودى.
تتمه: در علل الشرايع ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بيرون آمد حضرت حسين بن على عليهما السّلام بر اصحابش، فقال: ايّها النّاس انّ اللّه جلّ ذکره ما خلق العباد الّا ليعرفوه فاذا عرفوه عبدوه و اذا عبدوه استغنوا بعبادته عن عبادة من سواه. فقال رجل: يابن رسول اللّه بابى انت و امى فما معرفة اللّه؟ قال: معرفة اهل کلّ زمان امامهم الّذى تجب عليهم طاعته «3».
«1» سوره بينه آيه 5.
«2» مجمع البيان ج 5 ص 161.
«3» به نقل از نور الثقلين، ج 5، ص 132، ج 58. و علل الشرايع باب 9 ص 9 حديث 1.
جلد 12 - صفحه 286
پس فرمود: اى گروه مردمان، بدرستى که خداى جلّ ذکره خلق نفرموده است بندگان را مگر براى معرفت ذات يگانه خود. پس چون معرفت يافتند، عبادت کنند او را، و زمانى که عبادت کنند او را، مستغنى شوند از عبادت غير او؛ پس شخصى عرض کرد: اى پسر رسول خدا، پدر و مادرم فداى تو، پس چيست معرفت خدا؟ حضرت فرمود: معرفت اهل هر زمان، امام خود را که واجب است بر ايشان طاعت و فرمانبردارى آن امام.
و از حضرت صادق عليه السّلام از اين آيه سؤال شد فرمود: خلق فرمود ايشان را براى اينکه امر فرمايد ايشان را به عبادت. راوى عرض کرد فرمايش خداى تعالى «وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ (رَبُّکَ) وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ»؟ فرمود: خلق فرمود ايشان را تا بجا آورند آنچه را که به آن مستوجب شوند رحمت سبحانى را پس رحمت فرمايد ايشان را «1» «و آن عبادت و اطاعت او خواهد بود».