در حديثى از امام حسين عليه السلام مى‌خوانيم: خداوند مردم را نيافريد مگر براى معرفت و شناختن و چون او را شناختند، او را عبادت مى‌کنند و هر که او را عبادت کند، از بندگى غير او بى‌نياز مى‌شود. «1»
جنّ، قبل از انسان آفريده شده و داراى تکليف است. در اين آيه نيز نامش قبل از انسان آمده است. «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ»
در قرآن، تمام آفرينش بر اساس حق است وهيچ آفريده‌اى باطل نيست، «وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ» «2» وهمه‌ى آفريده‌ها در مسير بهره‌مندى انسان است. «خَلَقَ لَکُمْ» «3»، «سَخَّرَ لَکُمُ»* «4»، «مَتاعاً لَکُمْ»* «5»
و انسان نيز براى هدفى متعالى آفريده شده که راه رسيدن به آن، عبادت خدا است. «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» البتّه عبادت معناى عام دارد و به هر کار نيکى که با هدف
«1». تفسير نمونه.
«2». حجر، 85.
«3». بقره، 29.
«4». جاثيه، 13.
«5». نازعات، 33.
جلد 9 - صفحه 268
الهى انجام شود، عبادت گفته مى‌شود.
سؤال: در قرآن اهداف ديگرى، همچون آزمايش و امتحان، براى آفرينش انسان مطرح شده، آيا آن اهداف با هدفى که در اين آيه (56) آمده، هماهنگ است؟
پاسخ: قرآن در آيه دوم سوره مُلک مى‌فرمايد: «خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد که کدام يک عمل بهترى داريد. و در آيه دوازدهم سوره طلاق مى‌فرمايد: «لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ» هدف از آفرينش، علم انسان به قدرت الهى است.
در جمع‌بندى اين آيات به نتيجه مى‌رسيم که هدف اصلى، بندگى خداوند است، ليکن عبادت نيازمند معرفت است که در جمله «لِتَعْلَمُوا» بيان شده است و در عبادت که همان پذيرفتن راه الهى و رها کردن راه‌هاى غير الهى است، انسان آزمايش مى‌شود که در جمله «لِيَبْلُوَکُمْ»* آمده است.
سؤال: اگر هدف آفرينش بشر عبادت است، پس چرا اين هدف بطور کامل تحقق نيافته است؟
پاسخ: بارها خداوند در قرآن فرموده که اگر مى‌خواستيم، همه را به اجبار هدايت کرده و به بندگى خود در مى‌آورديم، امّا خداوند بشر را آزاد آفريد، تا آگاهانه و آزادانه، عبادت کند.
سؤال: آيا خداوند به عبادت ما نيازمند است؟
پاسخ: قرآن بارها مى‌فرمايد: خداوند از هر جهت غنى است، نه تنها از انسان، بلکه از همه هستى بى نياز است. اگر به ما دستور دادند که منزل خود را رو به آفتاب بسازيم، نبايد کسى گمان کند که خورشيد به خانه ما نياز دارد، اين ما هستيم که به نور و انرژى آن محتاجيم. در اين آيات نيز بى نيازى خداوند بيان شده است: «ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ»
سؤال: اگر خداوند رزّاق است، پس چرا به همه رزق يکسان نمى‌دهد؟
پاسخ: رزّاق بودن يکى از صفات خداوند است، يکى ديگر از صفات او حکيم بودن است.
يکسان بودن رزق، امرى حکيمانه نيست، بلکه بايد تابع تلاش و کوشش انسان‌ها باشد.
قرآن مى‌فرمايد:
جلد 9 - صفحه 269
«فَامْشُوا فِي مَناکِبِها» «1» از دامنه زمين بالا رويد و رزق به دست آوريد.
«وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ» «2» به سراغ کسب و کار و فضل الهى برويد و داد و ستد کنيد.
چنانکه نبايد توقّع داشته باشيم معلّم به همه شاگردان نمره يکسان بدهد، زيرا علاوه بر معلّم بودن و اختيار نمره دادن، حکيم نيز هست و بايد ميان شاگردان کوشا و بازيگوش، فرق بگذارد.
سؤال: اگر خداوند رزّاق است، قحطى‌ها براى چيست؟
پاسخ: گاهى کمبودها جنبه کيفرى دارد، چنانکه قرآن در مورد کيفر بنى‌اسرائيل مى‌فرمايد:
«فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا» «3» به خاطر ظلمى که يهود کردند، بخشى از خوردنى‌ها را بر آنان حرام کرديم.
گاهى جنبه آزمايشى دارد: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ» «4» ما از طريق گرسنگى و ترس و ... شما را آزمايش مى‌کنيم.
گاهى جنبه تربيتى دارد: فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ ... لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ «5» ما براى تضرّع و برگشت آنان به سوى خداوند، آنها را از طريق ناگوارى‌ها گوشمالى مى‌دهيم.
و گاهى نتيجه قهرى برخورد نادرست انسان با طبيعت است، همچون تخريب جنگل‌ها، آلوده ساختن آب رودخانه‌ها و به هم زدن تعادل محيط زيست که در طول زمان، مشکلات بسيارى از جمله قحطى را بدنبال مى‌آورد. اگر ايمان داشته باشيم که رزق از خداست، ريشه‌ى بسيارى از حرص‌ها، بخل‌ها، حيله‌ها، حسدها، کلاهبردارى‌ها و کم فروشى‌ها، در انسان مى‌خشکد. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ...