تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِيها وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ «10»
وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ: و بيافريد خداى تعالى در زمين کوههاى بلند پايه را، مِنْ فَوْقِها: از بالاى زمين. و فايده فوقيت آنست که منافع آن مفروض باشد براى اشخاص، و ظاهر شود براى نظار، و آنچه در آنست از وجوه استبصار و معرفت بندگان و علم به آثار و شواهد قدرت الهى به موادى که نظام عالم منوط به آنست مانند طلا و نقره و مس و روى و آهن و سرب و جواهرات نفيسه مانند لعل و زبرجد و ياقوت، چقدر فوائد از آنها براى بشر حاصل گردد که در شماره نيايد.
وَ بارَکَ فِيها: و برکت در آن کوهها و بسيار گردانيد منافع آن را از معادن و منابع و نباتات و اشجار بدون زرع و غرس.
وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها: و تقدير فرمود در زمين روزيهاى اهل زمين را، يعنى معين
جلد 11 - صفحه 352
ساخت در آن براى هر نوعى از جنس حيوانات آنچه به آن معيشت کنند، يا آنکه مقدر گردانيد در آن اقواتى را که ناشى شده است به اين وجه که حدوث هر قوت را به قطرى از اقطار مخصوص ساخت، مانند گندم و جو و برنج و خرما و ذرت و امثال آن، که هر يکى غالب قوت بلدى باشد، و فايده اختصاص، رنج بردن بندگان است به طريق تجارت. حاصل آنکه تقدير اقوات فرمود خداى تعالى، فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ: در چهار روز و يا چهار وقت که خارج فرمايد در آن اقوات عالم را از مردم و بهائم و پرندگان و چرندگان و درندگان و حشرات زمين در صحرا و دريا و در چهار روز متصل به يکديگر، سَواءً لِلسَّائِلِينَ: مساوى بودنى يعنى چهار روز تمام بدون زياده و نقصان براى پرسندگان، يعنى اين جوابى است مر جماعتى را که سؤال کنند از خلق زمين و تقدير آنچه در آنست در چند مدت بوده.
ابن عباس روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که: حق تعالى زمين را در روز يکشنبه و دوشنبه خلق فرمود، و کوهها را روز سه شنبه، و اشجار و مياه را روز چهار شنبه، و آسمانها را روز پنجشنبه، و شمس و قمر و نجوم و ملائکه و آدم را روز جمعه خلق فرمود «1».
بيان:
علما در خلق اشياء بتدريج با وجود قدرت سبحانى در خلق يک لحظه، چند وجه ذکر نموده‌اند:
1- به جهت تعليم بندگان است که در کارها تعجيل ننمايد، و نکته «التأنى من الرحمن و العجلة من الشيطان» «2» مؤيد اينست.
2- آنکه تا معلوم بندگان شود صدور اين امور، از قادر مختارى است که عالم به مصالح و حکم باشد، چه اگر صدور آن از فاعل موجب بودى، هر آينه دفعى بودى نه تدريجى.
تتمه:
تفسير دوم آيه- که مراد از «اربعة ايام» چهار وقت باشد: زمستان،
«1» مجمع البيان ج 5 ص 5.
«2» منهج الصادقين ج 8 ص 171.
جلد 11 - صفحه 353
بهار، تابستان، پائيز باشد، معاش تمام حيوانات مهيا شود، چنانچه علامه مجلسى رحمه اللّه در جلد 14 بحار بيان فرموده. پس در زمستان مى‌فرستد خدا باد و باران و برف را از آسمان، پس آبستن شود زمين و درخت، و آن وقت سردى است. بعد از آن بهار آيد وقت معتدل که گرم و سرد است، پس بيرون آورد درخت ميوه خود را و زمين نبات خود را پس سبز گردد. بعد از آن مى‌آيد تابستان و آن گرم است پس پخته شود ميوه‌جات و سخت شود حبوبات که اقوات بندگان و جميع حيوانات باشد، پس بعد از آن مى‌آيد پائيز پس پاکيزه و خنک نمايد آن را و اگر وقت، تماما يکى بود، هر آينه بيرون نمى‌آمد نباتى از زمين، زيرا اگر تمام بهار بود پخته نمى‌شد ميوه‌جات و نمى‌رسيد حبوبات، و اگر تمام تابستان بود هر آينه مى‌سوخت هر چه در زمين بود و باقى نمى‌ماند براى حيوان معاش و نه قوتى، و اگر تمام پائيز بود نبود چيزى که تغذيه نمايند به آن اهل عالم؛ پس قرارداد خداى تعالى در اين اوقات چهارگانه اقوات را و قوام عالم را و استوار او بقا يافت، ناميد خدا اين اوقات را «أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ» يعنى براى محتاجين، زيرا هر محتاجى سائل است اگرچه سؤال هم نکند و ماسواى خداوند عالم، ممکن؛ و ممکن، محتاج خواهد بود. «1»