تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ «11»
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ: پس قصد نمود بر وجه استقامت به آفريدن آسمان، يعنى حکمت مقتضى شد که بعد از خلق اجرام سفليه، خلق آسمان فرمود به قدرت کامله غالبه بى‌صارفى که او را منحرف سازد. وَ هِيَ دُخانٌ: و حال آنکه آن روز بخارات به هيئت دود بود.
«1» به تفسير قمى ج 2 ص 263- 262 نيز مراجعه شود.
جلد 11 - صفحه 354
چون حق تعالى خلق آسمان و زمين فرمود: فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ: پس فرمود مر آسمان و زمين را، ائْتِيا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً: بيائيد به آنچه شما را امر فرموده‌ايم در حالتى که فرمان بريد به رغبت، يا کراهت داشته باشيد کراهت داشتنى.
حاصل آنکه: چه به رغبت يا کراهت، شما را چاره‌اى نيست از فرمانبردارى.
قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ: گفتند آسمان و زمين: آمديم به هر چه فرمائى در حالتى که فرمانبرندگانيم.
تنبيه:
در اين سؤال و جواب دو وجه است: 1- آنکه «مجاز تمثيلى باشد» مراد تصوير اثر قدرت الهى است در مقدورات، و اظهار کمال اقتدار و وجوب وقوع امر. پس ايشان در حکم مأمور مطيعند که فعل امر مطاع بر ايشان وارد شود.
و بر اين قياس است آنچه ابن عباس روايت نموده که: حق سبحانه آسمان را فرمود ماه و ستارگان که در تو خلق نموده‌ام ظاهر ساز، و زمين را فرمود که انهار و اشجار و اثمار خود را بيرون آور. «1» 2- آنکه بر سبيل حقيقت باشد که حق تعالى آسمان و زمين را قدرت داد بر تکلم، بعد خطاب فرمود چنانچه در خبر است که حق سبحانه خطاب به زمين فرمود، مکان کعبه معظمه «زادها اللّه شرفا» پيش از همه، «اتينا طائعين» تکلم نمود، بعد از اجزاى ديگر تا تمام اجزاى زمين «2».