اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ «11»
پس پرداخت بامر آسمان و عالم بالا و آن دودي بود پس فرمود از براي آسمان و از براي زمين که بيائيد تحت اطاعت من خواه و ناخواه گفتند آمديم بالطوع و الرّغبة.
ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ منظم فرمود عالم بالا را از اينکه کرات جوّيّه شمس و قمر و کواکب که هر کدام بسا چندين برابر کره زمين هستند هر کدام را بجاي خود معين فرمود بنحوي که هيچکدام از مقري که معين فرمود نميتوانند تجاوز کنند چنانچه ميفرمايد لَا الشَّمس‌ُ يَنبَغِي لَها أَن تُدرِک‌َ القَمَرَ وَ لَا اللَّيل‌ُ سابِق‌ُ النَّهارِ وَ کُل‌ٌّ فِي فَلَک‌ٍ يَسبَحُون‌َ يس آيه 40 هر کدام در مدار خود و اينکه جمله دلالت ندارد بر اينکه خلقت زمين قبل از خلقت سماء بوده به دلالت ثم‌ّ که از براي تراخيست زيرا استواء غير از خلقت است استواء تنظيم آنها اينکه است که در مدار خود بترتيب مرتب برقرار باشند و يا سير کنند که خردلي زياده و کم نباشد و اينکه
جلد 15 - صفحه 417
پس از خلقت آنها است.
وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ نه بمعني اينکه دودي بود بلکه به نظر بواسطه بعد از زمين دود مينمايد چنانچه امروز هم بنظر هواي بالا آبي مينمايد و هم چنين آب دريا از دور.
فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ مفسرين چون اينها را عادم الشعور ميدانند و ذوي العقول را منحصر بملک و جن و انس ميپندارند توجيهاتي در اينکه جمله کرده- اند و ما مکرر گفته‌ايم که نصوص قرآن و اخبار متظافره دلالت دارد که تمام موجودات از جمادات و نباتات و حيوانات شعور و ادراک دارند و معرفت و ذکر و عبادت دارند هر کدام در حد خود.
ائتِيا در تحت اطاعت و فرمان من.
طَوعاً بميل و رغبت و اختيار.
أَو کَرهاً باجبار و اکراه.
قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ تمام موجودات علوي و سفلي بالطوع و الرغبه اطاعت ميکنند فقط جن و انس بواسطه قواي شهويه و غضبيه و وهميه مخالفت ميکنند و از تحت اطاعت خارج ميشوند.