تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُکَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ سَيِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (39)
فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ: پس ندا کرد زکريا را جبرئيل که از جنس ملائکه بود.
نکته: ايراد لفظ ملائکه به جمع، براى جنس يا تعظيم مى‌باشد.
وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ: در حالى که ايستاده بود نماز مى‌گزارد در محراب، جبرئيل ندا کرد: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُکَ بِيَحْيى: بدرستى که خداى تعالى بشارت مى‌فرمايد تو را به فرزندى که نام او يحيى مى‌باشد، يعنى نام پدر، به او زنده شد. يا به سبب او رحم مادرش که عقيم بود زنده گرديد. يا دين به او حيات يافت. مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ: در حالتى که او تصديق کننده و ايمان آورنده باشد به کلمه‌اى که از جانب خدا است. مراد از کلمة اللّه، آيات اللّه و احکام اللّه است. يا مراد، حضرت عيسى عليه السّلام باشد که کلمة اللّه است، يعنى به اراده محضه الهيه ايجاد گرديد بدون پدر؛ و مؤيد اينست آنچه در اخبار وارد شده که اول مؤمن به حضرت عيسى عليه السّلام، حضرت يحيى
«1» فروع کافى، جلد 6، صفحه 8، حديث 3 (کتاب العقيقه، باب الدعاء فى طلب الولد)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 88
عليه السّلام است، و شش ماه از او بزرگتر و پسر خاله هم بودند. و قبل از رفع حضرت عيسى عليه السّلام، حضرت يحيى عليه السّلام را کشتند.
صفت دوم او: وَ سَيِّداً: و در حالتى که سيد قوم بوده باشد. مفسرين را در معنى سيد وجوهى است: 1- رئيس در طاعت خدا بر اهل طاعت او باشد. 2- بردبار در کردار و گفتار. 3- فقيه عالم. 4- مطيع خدا. 5- عالم عامل با ورع. 6- کريم على اللّه. 7- کسى که غضب بر او غالب نشود. 8- حاسد و معاند نباشد. 9- قانع و صابر و شاکر در تمام احوال. 10- سخى. 11- مقدم در دين و مقتداى خلايق. 12- حليم الطبع، نقى الذات، حسن الخلق.
13- سر آمد زمان خود در خصال حسنه. 14- راضى به قضاء و قدر الهى. 15- بلند همت. 16- متوکل على اللّه در همه احوال. 17- شريف و فائق بر قوم به آنکه مرتکب گناه نشود. 18- «قاضى ابو بکر» گفته: سيد، لفظى است که حاوى و جامع همه اين وجوه باشد، زيرا در اصل، سردار و رئيس باشد؛ و رئيس زمان خود نمى‌تواند بشود، مگر آنکه در همه اوصاف دينى و دنيوى و خلقى و خلقى و ذاتى أزيد و اکثر و اشرف و اکمل و اجمع باشد تا ترجيح بلا مرجح و تفضيل مفضول و خبر مخالف مخبر لازم نيايد. پس همه اين وجوه را لفظ سيّد شامل باشد و حمل بر عموم اولى، بلکه الزم است.
تکمله: 1- خاصه و عامه روايت نموده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: انا سيّد ولد آدم و لا فخر: من سيد اولاد آدم هستم، و از جهت فخر نگويم، بلکه از حيث اعلام و اخبار از خدا گويم.
2- «ابن حجر مکى» در صواعق محرقه و «بيهقى» در فضايل صحابه و «قسطلانى» در مواهب لدنيّه روايت نموده: انّه ظهر علىّ بن أبي طالب من البعد، فقال النّبىّ هذا سيّد العرب. فقالت عايشة: الست سيّد العرب؟ فقال:
انا سيّد العالمين و علىّ سيد العرب: «1» بدرستى که ظاهر شد على بن ابى طالب
«1» احقاق الحق، جلد 4، صفحات 36 تا 53 به ذکر منابع اين حديث در کتب اهل سنّت اختصاص يافته است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 89
عليه السّلام از دور. پس حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: اين سيد عرب است. عايشه گفت: آيا نيستى تو سيد عرب؟ فرمود: من سيد عالمين، و على عليه السّلام سيد عرب است.
3- «بخارى» و «مسلم» در صحيح خود روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: قال: يا فاطمة اما ترضين ان تکون سيّدة نساء المؤمنين.
فرمود: اى فاطمه، آيا خشنود نيستى اينکه باشى سيده زنان مؤمنين. «1» 4- در «صواعق» از ترمذى و احمد و نسائى و ابن حيان از ابو سعيد خدرى روايت نموده: قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لى اما رأيت هذا ملک لم يهبط الى الارض قطّ قبل هذه اللّيلة؟ استأذن ربّه ان يسلّم علىّ و يبشّرنى انّ الحسن و الحسين سيّدا شباب اهل الجنّة و انّ فاطمة سيّدة نساء اهل الجنّة. «2» فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به من: آيا نمى‌بينى اين ملکى است که نازل نشده است بر زمين هرگز، اجازه از خدا خواسته که سلام بر من و بشارت دهد مرا به اينکه حضرت حسن و حضرت حسين عليهما السلام دو سيّد اهل بهشت، و اينکه حضرت فاطمه عليها السلام سيده زنان اهل بهشت است.
تبصره: سيادت ذاتى، اجماع امت است که خاص در حضرت هاشم و اولاد هاشم از خدا نازل شد. علماى نسّابه نيز گفته‌اند: سيادت، بر هاشم مقرر گرديد، زيرا حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: خداى تعالى از خلايق برگزيد عرب را، و از عرب قريش را، و از قريش هاشم را، و او را سيد عرب و عجم گردانيد؛ و از بنى هاشم مرا و على و فاطمه عليهما السلام و ذريه ايشان را.
«جلال الدين مجلى» گفته: سادات، اولاد هاشم‌اند، و بر ايشان لفظ اشراف هم در عرب اطلاق شده. و شرافت بنى هاشم به جهت ورود نص است
«1» صحيح مسلم، جزء هفتم، کتاب فضائل الصحابه، صفحه 143- ساير مدارک عامّى اين حديث را مى‌توانيد در جلد دهم کتاب احقاق الحق، صفحات 27 تا 42 بيابيد.
«2» به کتاب احقاق الحق، جلد دهم، صفحات 69 تا 80 و صفحات 544 تا 594 رجوع شود.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 90
در تحريم صدقه- در صحيح مسلم- به اولاد على و عقيل و جعفر و حمزه مى‌باشد. پس تخصيص لفظ شريف در اطلاق سيادت به اولاد حسنين از جهت بنى فاطمه در مصر يافته شد، براى آنکه ايشان خاصه اقرب به رسولند و هر کس را قرب به آن حضرت زيادتر است، خصوصيت او البته زيادتر باشد. پس همه اولاد على و فاطمه عليهما السلام تا قيامت، سادات و شرفاء خالصند، زيرا آباء ايشان حضرت رسول و على و فاطمه و حسنين عليهم السّلام به حسب نصوص از خدا و رسول، سادات خلق مى‌باشند، پس اولاد ايشان تا قيامت بالقطع ساداتند. در اين خلافى نيست و بر مردم، تعظيم ايشان واجب است.
صفت سوم يحيى: وَ حَصُوراً: و در حالى که بازگرفته شده از شهوات. اين مبالغه است در حبس نفس از شهوات و ملاهى، يعنى خود را محصور ساخته از تمام شهوات و داخل لعب و لهو و اباطيل نمى‌شد.
مروى است که در سه سالگى، به جمعى اطفال رسيد، بازى مى‌کردند. او را به بازى ترغيب کردند. فرمود: براى بازى خلق نشديم. «1» و از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که: يحيى عليه السّلام هرگز معصيت ننمود و قصد معصيت نکرد.
از حضرت سيد سجاد عليه السّلام پرسيدند که فضلى از فضائل جدّت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بفرما. فرمود: مطوّل يا مختصر؟ عرض کردند:
مختصر. فرمود: هرگز قصد معصيت ننمود مانند يحيى عليه السّلام.
مختار جمهور مفسرين آنکه: حضرت يحيى عليه السّلام حصر نفس خود نمود از ازدواج با ميل به آن براى عفت و زهد، نه به جهت آفتى و مرضى و نقصى، و به همين جهت مورد مدح حق تعالى واقع شد.
نکته: بنابراين، حصور به معنى فاعل است، مانند اکول به معنى آکل و شروب به معنى شارب، و ظلوم به معنى ظالم مى‌باشد.
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 334
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 91
صفت چهارم: وَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ: و در حالى که پيغمبرى باشد از شايستگان و نيکوکاران که آباى گرام او باشد. نزد بعضى، صالح کسى است که حقوق خالق و مخلوق را بر وجهى که بايد و شايد ادا کند و در اقصى مرتبه نبوت بود.
تنبيه: آيه شريفه دليل است که مطلق اولاد، خصوص پسر و خصوص مبرور و صالح و عفيف آن، از اجله و اعظم نعمتهاى دنيوى است، زيرا آيه شريفه: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُکَ، فرموده، و بشارت در نعماى عاليه استعمال مى‌شود.
مکارم الاخلاق: از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود: ميراث اللّه من عبده المؤمن ولد صالح يستغفر له: «1» ميراث خدا به بنده مؤمن، اولاد صالحى است که استغفار کند براى او.
و نيز فرمود: الولد الصّالح ريحانة من رياحين الجنّة: «2» اولاد صالح ريحانه‌اى است از رياحين بهشت.