اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن‌ِ استَکبَرُوا فَالَّذِين‌َ عِندَ رَبِّک‌َ يُسَبِّحُون‌َ لَه‌ُ بِاللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ وَ هُم لا يَسأَمُون‌َ (38)
پس اگر استکبار ميکنند از سجده بر خداي متعال پس کساني که نزد پروردگار هستند که ملائکه باشند تسبيح و تقديس ميکنند براي او شب و روز يعني آني فترت ندارند و آنها ملالت و خستگي و سستي ندارند.
فَإِن‌ِ استَکبَرُوا گفتيم کبر و تکبر و استکبار تفاوت دارد کبر آن صفت خبيثه است در قلب که يک بزرگي در خود ميبيند تکبر اظهار آن بزرگيست بر ديگران و ترتيب آثار آن و استکبار بزرگي بخود بستن است با اينکه هيچ منشاي ندارد و تمام اينها مذموم است بخصوص در مورد الوهيت حضرت اللّه- از امير المؤمنين است که ميفرمايد:
من کان اوله نطفة قذرة و آخره جيفة نتنة و بينهما حامل العذرة
چه اقتضاء تکبر دارد!
فَالَّذِين‌َ عِندَ رَبِّک‌َ ملائکه از حمله عرش تا ملائکه روي زمين و مراد از
جلد 15 - صفحه 438
عند ربک مقام قرب برحمت الهيست نه اينکه خداوند مکاني داشته باشد و آنها نزد آن مکان باشند.
يُسَبِّحُون‌َ لَه‌ُ بِاللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ تسبيح بمعني اعم که شامل جميع اذکار ميشود چنانچه تسبيح فاطمه زهرا عليها السلام مشتمل بر تکبير و تحميد و تسبيح است و تسبيحات اربعه مشتمل بر تکبير و تحميد و تهليل هم هست و بالليل و النهار اشاره بدوام ذکر است.
وَ هُم لا يَسأَمُون‌َ چون قواي شهويّه و غضبيّه و وهميه شيطانيّه در آنها نيست فقط قوه عقليه است و لذا از ذوي العقول ميشمارند و اينکه جمله اشاره باينست که خداوند غني بالذات است احتياج بسجده مشرکين و عبادت آنها ندارد ملائکه که چندين هزار برابر انس و جن و جميع حيوانات هستند مشغول به عبادت هستند و اختلاف است که محل سجده تلاوت در کلمه تعبدون است چنانچه در اخبار ما است يا لا يسئمون چنانچه بعض مفسرين قائل شدند.