تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (42)
و چون ذکر حضرت مريم را بطور اجمال فرمود؛ در مقام تفصيل آن مى‌فرمايد:
وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ: و ياد بياور و منتهى شود علم تو اى پيغمبر، زمانى را
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 94
که گفت جبرئيل يا جمعى از ملائکه، يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ: اى مريم بدرستى که خداوند برگزيد تو را براى عبادت، وَ طَهَّرَکِ: و پاکيزه ساخت تو را از لوث شرک، يا از قاذوراتى که زنان را مى‌باشد، يا مطهر گردانيد تو را از صفات ذميمه، وَ اصْطَفاکِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ: و برگزيد تو را بر زنان زمان خود به آنکه تو را بى‌شوهر، فرزند مرحمت فرمود.
تنبيه: در آيه شريفه چند مطلب است:
مطلب اول- بيان تکلم ملائکه با مريم:
محققين فرموده‌اند: مکالمه ملائکه با غير انبياء مانعى ندارد که تعبير از آن به (محدّث) نموده‌اند، يعنى کسى که ملائکه با او سخن گويد، لکن ملائکه را مشاهده نکند. و ائمه معصومين عليهم السلام را به اين اعتبار محدّث گويند و احاديث در اين قسمت وارد شده:
1- در «امالى» شيخ طوسى (رضوان اللّه عليه) از ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده: قال: کان علىّ محدّثا و کان سلمان محدّثا.
قلت: فما آية المحدّث؟ قال: يأتيه ملک فينکت فى قلبه کيت و کيت. «1» فرمود: على عليه السّلام محدث بود، و سلمان محدث. گفتم: چيست علامت محدث؟ فرمود: مى‌آيد او را ملک، پس القا کند در قلب او چنين و چنان را.
2- «بصائر الدرجات» عن زرارة قال: سمعت ابا جعفر عليه السّلام يقول:
الاثنى عشر الائمة من آل محمّد کلّهم محدّث من ولد رسول اللّه و ولد علىّ، فرسول اللّه و علىّ عليهما السّلام هما الوالدان. «2» زراره گويد: از حضرت باقر عليه السّلام شنيدم فرمود: دوازده نفر ائمّه از آل محمد عليهم السلام تماما محدّث هستند از اولاد رسول خدا و اولاد على عليهما السلام، پس رسول خدا و على عليهما السلام هر دو پدر مى‌باشند.
«1» بحار الانوار، جلد 26، صفحه 70.
«2» بصائر الدرجات، جزء هفتم، باب 5، حديث پنجم (صفحه 320)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 95
3- «تفسير لوامع» قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: فى کلّ امّة محدّثون غير نبوّة. فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: در هر امتى جمعى محدث به غير نبوّت مى‌باشند.
بنابراين سخن گفتن ملائکه با مريم استبعادى نخواهد داشت؛ و يکى از اسماء صديقه طاهره حضرت زهرا عليها السلام، محدّثه مى‌باشد به همين جهت است. «1» مطلب دوم- بيان اصطفاى مريم:
مفسرين وجوهى ذکر نموده‌اند:
1- اصطفاى اول، قبوليت او در نذر به خدمت بيت المقدس؛ و اصطفاى دوم، برگزيدن او به ولادت حضرت عيسى عليه السّلام بدون پدر بر کافه زنان.
2- اصطفاى اول، تربيت و تغذيه مريم از طفوليت از جانب خدا بود؛ و اصطفاى دوم، برگزيدن او در بيت اللّه براى خدمت و عبادت و طاعت.
3- در «مجمع»- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که: اصطفاى اول، آنکه مريم از ذريّه و سلاله انبياء بود؛ و اصطفاى آخر، به ولادت عيسى روح اللّه عليه السّلام است بدون پدر. «2» 4- اصطفاى اول، مقبوليت او نزد خدا؛ و اصطفاى دوم، زيادتى درجه او بر زنان بنى اسرائيل.
و مراد به عالمين، نزد جمهور مفسرين در آيه خاص است، اگر چه به لفظ عام وارد شده، زيرا خاصه و عامه روايت نموده‌اند که حضرت فاطمه عليها سلام سيده زنان اولين و آخرين مى‌باشد. «3» در کتاب «مودة القربى همدانى شافعى» در مودت سابعه، از ابن عباس روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قال: افضل رجال
«1» بحار الانوار، جلد 43، صفحه 10، حديث اوّل
«2» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 440
«3» مدارک عامّى اين روايت در جلد دهم احقاق الحقّ ذکر شده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 96
العالمين فى زمانى علىّ و افضل نساء الاوّلين و الاخرين فاطمة: «1» فرمود: افضل مردان عالمين در زمان من على عليه السّلام، و افضل زنان اولين و آخرين فاطمه عليها السلام است.
و نيز «شيخ المشايخ» از «ابن عباس» روايت نموده از آن حضرت: قال:
و امّا ابنتى فاطمة فانّها سيّدة نساء العالمين من الاوّلين و الاخرين. «2» مطلب سوم- بيان تطهير مريم:
مفسرين را چند قول است:
1- طهارت از سفاح و نکاح مردان.
2- تطهير و تنزيه او از تهمت يهود.
3- عفت و صيانت و حفظ او از همه قبايح.
4- طهارت از ارجاس و انجاس صورى و معنوى. چنانچه خاصه و عامه روايت نموده‌اند در ذيل حديثى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
قالوا يا رسول اللّه قلت مرارا: انّ فاطمة بنتى حوراء انسيّة و انّها و مريم بتول، فما معنى البتول فقال انّ فاطمة لم تحض و لم تطمث فکذا مريم، فانّ ذلک فى بنات الانبياء مکروه. «3» صحابه گفتند: يا رسول اللّه مکرر فرمودى: بدرستى که فاطمه دختر من حوريه انسيه است، و بدرستى که او و مريم، بتول مى‌باشند، معنى بتول چيست؟ حضرت فرمود: بتحقيق فاطمه حائض نمى‌شد و نفاس نداشت، همچنين مريم، زيرا حيض و نفاس در دختران انبياء ناپسند است.
و نيز ابو نعيم و احمد حنبل روايت نموده: انّما سمّيت فاطمة بالبتول لأنّها تبتّلت من الحيض و النّفاس لأنّ ذلک نقصان فى بنات الانبياء: «4» اين است و جز
«1» مدرک پيشين، صفحه 42
«2» مدارک مربوط به اين حديث قبلا ذکر شده است.
«3» بحار الانوار، جلد 43، صفحه 15 حديث 13- احقاق الحقّ، جلد دهم، صفحه 25 و 26 و صفحه 310 (با اندکى تفاوت)
«4» احقاق الحقّ، جلد دهم، صفحه 313 (بنقل از «مودة القربى» حضرمى)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 97
اين نيست که ناميده شد حضرت فاطمه به بتول، زيرا منقطع بود از حيض و نفاس، به جهت آنکه آن نقصان است در دختران پيغمبران.