1- انسان منحرف کم‌ظرفيّت و مغرور است و در اولين مرحله رسيدن به نعمت بد مستى مى‌کند. لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً ... لَيَقُولَنَّ هذا لِي (چنانکه در اولين برخورد با
جلد 8 - صفحه 361
شرّ از درون مأيوس مى‌شود «فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ» وفرياد مى‌زند. «إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً» «1»)
2- انسان، از خداوند طلبى ندارد و به هر نعمتى برسد از لطف اوست. «رَحْمَةً مِنَّا»
3- سرچشمه‌ى رحمت از اوست «رَحْمَةً مِنَّا» ولى سرچشمه‌ى سختى‌ها عملکرد و خصلت‌هاى خود انسان است. «ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ» و نفرمود: «ضراء منا»
4- تلخ و شيرينى دنيا اندک است؛ در حدّ چشيدن و لمس کردن. «أَذَقْناهُ- مَسَّتْهُ»
5- انسان کافر خودخواه است و کاميابى‌ها را حقّ قطعى خود مى‌پندارد. «هذا لِي» (چنانکه قارون مى‌گفت: سرمايه‌ام به خاطر علمى است که نزد من است.
«عَلى عِلْمٍ عِنْدِي» «2»)
6- رفاه و نعمت، نشانه‌ى لياقت و استحقاق و عاقبت به خيرى نيست. (قرآن در اين آيه از کسى که خود را لايق مى‌داند انتقاد مى‌کند). «هذا لِي»
7- هر چه انسان به خودش توجّه کند، از مبدأ و معاد غافل مى‌شود. «هذا لِي وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً»
8- کمترين نعمت، برخى انسان‌ها را به باطل مى‌کشاند تا آنجا که مى‌گويد: نعمت حقّ من است. «هذا لِي» قيامت نيست. «وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً» بر فرض که قيامت باشد، بهترين‌ها براى من است. «إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى»
9- کفّار براى خود منطق و استدلال ندارند و عقيده آنان بر اساس گمان است. «وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ»
10- شک و ترديد در قيامت، نشانه کفر است. وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً ... الَّذِينَ کَفَرُوا
11- در قيامت حقيقت و باطن اعمال براى انسان کشف مى‌شود. «فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا»
12- در قيامت ابتدا جرم خلافکار به او فهمانده مى‌شود، سپس عذاب مى‌شود.
«1». معارج، 20.
«2». قصص، 78.
جلد 8 - صفحه 362
فَلَنُنَبِّئَنَ ... لَنُذِيقَنَّهُمْ
13- کسى که پندار غلط خود را محکم و با قاطعيّت مى‌گويد، بايد پاسخ محکم و با قاطعيّت دريافت کند. پاسخِ «إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى» جمله‌ى «فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا» و «لَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ»