تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ يَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ (53)
شأن نزول:
پس از وقوع معجزه باهره شق القمر، أبو جهل به قريش گفت: اين شخص سحر نموده، شما به اطراف بفرستيد و از مردمان جوانب معلوم کنيد اين صورت را مشاهده نموده‌اند، اگر اهل آفاق ديده‌اند از آيات خدا، و الا سحر باشد؛ پس از تجسس همه اقرار گردند، ابو جهل گفت: «هذا سحر مستمر»؛ حق تعالى آيه نازل فرمود:
سَنُرِيهِمْ آياتِنا: زود است نشان دهيم و بنمائيم نشانه‌هاى قدرت خود را، فِي الْآفاقِ: در اطراف و حوالى جهان، وَ فِي أَنْفُسِهِمْ: و در نفسهاى ايشان، يعنى مکرر آيات را ارائه دهيم، حَتَّى يَتَبَيَّنَ: تا روشن و مبين شود، لَهُمْ: بر ايشان، أَنَّهُ الْحَقُ: بدرستى که رسول ما حق است، أَ وَ لَمْ يَکْفِ بِرَبِّکَ: آيا کفايت نمى‌کند پروردگار تو را «استفهام تقريرى»، يعنى البته بس است برهان آفريدگار تو را، أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ: بدرستى که او سبحانه بر همه چيز
جلد 11 - صفحه 389
گواه باشد. مراد آنکه گواه شد او بر همه چيز کفايت مى‌کند تو را، و معنى کفايت، تبيين او است آنچه کافى و وافى باشد از دلايل وحدانيت و آيات صحت نبوت. حاصل آنکه اگر کفار انکار نبوت کنند، حق سبحانه کافى است که بر صدق نبوت تو گواه باشد به اين وجه که اظهار دلايل واضحه نمايد بر صدق ادعاى تو.
تنبيه:
علما را در تفسير آفاق و انفس وجوهى است:
1- بنمائيم به مردمان حجج و دلايل توحيد و قدرت خود را در آفاق عالم و اقطار آسمان و زمين از آفتاب و ماه نباتات و اشجار و بحار و جبال. و در نفوس ايشان از لطايف صنعت و بدايع حکمت و حسن صورت و احکام خلقت به اعصاب و رباطات و عروق و ايجاد قواى ظاهره و باطنه و غير آن تا ظاهر شود مر ايشان را که خالق آفاق و انفس، معبود به حق است و در الوهيت يکتا و در علم و قدرت بيهمتا است.
2- بنمائيم به ايشان دلايل خود را بر صدق حضرت پيغمبر و صحت نبوت او در آفاق، يعنى اقطار مکه به فتح قوى و قلعه‌ها و بلاد براى او و به نصرت اخيار و ابرار و بعد از او براى اهل اسلام مانند غلبه بر بلاد يمن و روم و فارس و شرق و غرب و تسلط و تفوق آنها بر اکاسره و اقاصره و انتشار صيت اسلام در اقطار عالم بر وجهى که خارق عادت است. و مراد به انفس فتح مکه بعد از قحط و خوف و قتل، و اين فتح و نصرت آفاقى و انفسى به جهت آنست که تا ظاهر شود بر عالميان که قرآن حق و از نزد خداى به حق است، چه ايشان بعد از غلبه و تسلط آن حضرت بدون هيچ ناصر و معاونى در ظاهر دانستند او مؤيد از جانب خدا باشد.
3- مراد آيات آفاقى عذاب امم گذشته واقع شد از خسف و غرق و صيحه و باد صرصر و غير آن و «فى انفسهم» واقعه روز بدر است.
4- مراد به آيات آفاقى آثار امم گذشته است که تکذيب رسولان خود کردند و آثار ساير مخلوقات که در جميع بلاد بودند. و آيات انفسى انتقال ايشان از نطفه به علقه و علقه به مضغه و مضغه به عظام، پس روئيدن گوشت بر آن، و
جلد 11 - صفحه 390
بعد انتقال از مرتبه جنين به طفوليت و از طفوليت به شباب و از شباب به کهولت و از کهولت به شيخوخيت و از تزايد عقل و تميز به تزايد سن، و طوارى حالات مختلفه.
5- آنکه آفاقى: اختلاف در امکنه و ازمنه، و انفسى: تفاوت کلى است در احوال و امزجه.
6- کافى- به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمايد:
خسف و مسخ و قذف، راوى گويد: حتى يتبين لهم، فرمود: واگذار آن را آن قيام قائم است «1».
7- در ارشاد مفيد رحمه اللّه از حضرت کاظم عليه السّلام فرمود: در رجعت و زمان ظهور قائم «عجل اللّه فرجه» ديده مى‌شود عجائب و غرائب در آفاق و مسخ اعداء حق، تا ظاهر مى‌شود بر مردم که امانت و ولايت و ظهور امام حق است «2».
8- تفسير برهان- آيات در آفاق کسوف و زلزله و آنچه در آسمان عارض شود از آسمان. و آيات در انفس؛ گرسنگى، تشنگى، مرض، صحت، غنا، فقر، رضا، سخط، غضب، ترس، امن، احوالات مختلفه طارى شود، پس اعظم آيات الهى است بر توحيد. «3»
تتمه:
محققين بياناتى نموده‌اند: آيات آفاقى عالم کبير- انفسى عالم صغير و آنچه در عالم کبير است نمونه آن در عالم صغير است: از آن جمله اخلاط اربعه از آيات انفسى، نمونه فصول اربعه آيات آفاقى است، و قواى اربعه نمونه‌اى از رياح اربعه است در آفاق شمس و قمر- در انفس، حسن و فکر؛ در آفاق، کوکب و نجوم. در انفس، عجائب و علوم؛ در آفاق، سحائب و غموم، در انفس، نوائب و هموم؛ در آفاق، بروق راجفه؛ در انفس، عروق راجفه؛ در آفاق، جبال شامخه؛ در انفس، آمال راسخه؛ در آفاق، عيون نابعه؛ در انفس، عيون
«1» برهان ج 4 ص 114 حديث 4 به نقل از کافى.
«2» ارشاد- با ترجمه فارسى- ج 2 ص 349 حديث 7.
«3» برهان ج 4 ص 114 بنقل از على بن ابراهيم.
جلد 11 - صفحه 391
دامعه؛ در آفاق، جواهر و معادن؛ در انفس، ظواهر و بواطن؛ پس آنچه مفصلا در دو عالم است مجملا در نشأه انسان مندرج است و لذا گويند انسان عالم صغير مجمل و غير او عالم کبير مفصل است، پس عالم شدن به حقيقت عالم صغير مستتبع علميت به جميع ما سوى و آن مستلزم معرفت حق تعالى است و از اينجاست که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: «من عرف نفسه فقد عرف ربه» هر که به حقيقت بشناسد نفس خود، پس بتحقيق شناخته پروردگار خود را.
أ تزعم انک جرم صغير
و فيک انطوى العالم الاکبر
و دائک منک فلا تشعر
دوائک فيک فلا تبصر
و انت الکتاب المبين الذى
با حرفه يظهر المظهر «1»