تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَکْتُمُ إِيمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَ قَدْ جاءَکُمْ بِالْبَيِّناتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ يَکُ کاذِباً فَعَلَيْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ يَکُ صادِقاً يُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ «28»
«1» تمويه: دروغ آراستن، امرى را خلاف حقيقت جلوه دادن، تلبيس. فرهنگ معين ج 1 ص 1143.
جلد 11 - صفحه 300
وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ: و گفت شخصى که ايمان آورده بود به موسى عليه السّلام، مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ: از خويشان فرعون، يعنى حزبيل و مدتى مديد بود که، يَکْتُمُ إِيمانَهُ: مى‌پوشيد ايمان خود را از فرعون و تابعين او.
اصح و اشهر آنکه حزبيل پسر عموى فرعون است، و به روايتى مدت صد سال ايمان داشت و تقيه مى‌کرد «1». و او مؤمن آل فرعون است.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: التّقيّة دينى و دين آبائى و لا دين لمن لا تقيّة له و التّقيّة ترس اللّه فى ارضه لأنّ مؤمن آل فرعون لو اظهر الاسلام لقتل «2» تقيه از دين من و دين پدران من، و دين ندارد هر که او را تقيه نيست. تقيه سپر خداست در زمين او که به آن تير مضرت و شمشير اذيت دفع شود، زيرا مؤمن آل فرعون اگر اظهار اسلام مى‌کرد کشته مى‌شد.
ابن عباس گويد: از آل فرعون غير از حزبيل و آسيه زن فرعون، ديگر کسى ايمان به حضرت موسى نياورد «3».
چون حزبيل ديد فرعونيان در صدد قتل حضرت موسى بر آمده‌اند از روى انکار گفت: أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا: آيا مى‌کشيد مردى را، يعنى قصد قتل او مى‌کنيد، أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ: براى اينکه مى‌گويد پروردگار من خداى به حق است نه غير او، وَ قَدْ جاءَکُمْ بِالْبَيِّناتِ: و حال آنکه آورده است شما را به معجزات روشن و هويدا، مِنْ رَبِّکُمْ: از جانب پروردگار شما که دلالتى تمام دارد بر صدق قول او مانند قلب عصا به مار، و يد بيضا و غير آن، و با اين همه براهين ظاهره، اصلا در
«1» منهج الصادقين، ج 8، ص 142.
«2» بحار الانوار ج 13 ص 158 بنقل از تفسير مجمع البيان طبرسى ج 8 (ذيل سوره تحريم آيه 11)
«3» بحار الانوار ج 13 ص 158 بنقل از تفسير مجمع البيان طبرسى ج 8 (ذيل سوره تحريم آيه 11)
جلد 11 - صفحه 301
امر او تأملى و تفکرى نمى‌نمائيد.
تبصره:
اين کلام مصرح است بر انکار عظيم و تبکيت شديد، چه مآل معنى آنکه: آيا مرتکب فعل شنيع که قتل محرم مى‌شويد و حال آنکه اقدام شما نيست مگر براى کلمه حقه او که «ربى اللّه» است بلکه او صدق دعوى خود اکتفا به بينه واحده نمى‌کند بلکه بينات متعدده مى‌آورد از جانب ذاتى که پروردگار شماست.
بعد از آن احتجاج را منقسم فرمايد که: وَ إِنْ يَکُ کاذِباً: و اگر باشد دروغگو، فَعَلَيْهِ کَذِبُهُ: پس بر او است وبال دروغ او و نکال عقوبت آن که قتل باشد، وَ إِنْ يَکُ صادِقاً: و اگر باشد راستگو پس لااقل، يُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُکُمْ: برسد شما را بعض آنچه شما را از آن وعيد نمايد، يعنى اگر بالفرض همه آن به شما نرسد پس به دو شبهه بعض آن بشما رسد. اين کلام مبالغه بر تحذير و اظهار انصاف و عدم تعصب و اتيان به قولى که اقرب است به تسليم ايشان، و لذا کذب او را بر صدق مقدم داشته. خلاصه کلام آنکه او شما را به هلاکت دنيا و عقوبت عقبى تهديد مى‌نمايد پس اگر صادق باشد در اين امر، لااقل هلاکت دنيا که بعض از آنست به شما رسد.
آنگاه بر سبيل تعريض گفت: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي: بدرستى که خدا راه راست ننمايد، يعنى توفيق به راه صواب بوسيله بينات و معجزات، مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ: کسى را که از حد گذشته و به نهايت طغيان رسيده دروغگو در دعوى خدائى بلکه در باديه ضلالت فرو مى‌گذارد، زيرا بسوء اختيار از راه حق اعراض و به کفر و ضلالت منهمک «1» شدند. يا آنکه بر سبيل فرض اگر حضرت موسى متجاوز از حد باشد در دعوى نبوت به کذب، خدا او را راه راست نخواهد نمود و او را هلاک خواهد ساخت، پس احتياج به قتل او نباشد. ممکن است اين کلام حق تعالى باشد به جهت تنبيه امت پيغمبر فرمايد.
تذکره:
گزارش مؤمن آل فرعون و بيان نصايح او هر آينه سرمشقى است براى
«1» منهمک: کوشنده در کارى، کوشش کننده، فرهنگ معين ج 4 ص 4411.
جلد 11 - صفحه 302
امت پيغمبر و ارشادى است به آنکه شخص متدين خير خواه را لازم باشد براى اتمام حجت و نجات جماعت از پند و نصيحت مضايقه نکند و آنچه تواند سعى و کوشش خود را نموده که شايد کلام حق تأثير يابد، لذا در اولين مقام نصيحت ابلاغ نمايد و انکار مراد و مقصد آنها را در اقدام به قتل حضرت موسى عليه السّلام تذکر دهد.