1- رفتار نياکان در گرايش‌ها يا لجاجت‌هاى نسل آنان مؤثّر است. مؤمن آل‌فرعون گفت: اگر امروز به موسى ايمان نمى‌آوريد راه دورى نرفته‌ايد شما به يوسف هم ايمان نياورديد. «جاءَکُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ»
2- يوسف معجزات فراوان داشته است. «بِالْبَيِّناتِ»
3- شک، اگر مقدّمه‌ى تحقيق و حرکت شود ارزش دارد ولى اگر سبب رکود و سوء ظن شود يک آفت است. «فَما زِلْتُمْ فِي شَکٍّ»
4- شک، يک حالت طبيعى است، ولى تشکيک بى مورد ناپسند است. «فَما زِلْتُمْ فِي
«1». تفسير راهنما.
جلد 8 - صفحه 251
شَکٍّ مِمَّا جاءَکُمْ بِهِ»
5- مرگ براى همه است، حتّى پيامبران. «حَتَّى إِذا هَلَکَ»
6- عقيده به ختم نبوت بعد از يوسف سبب شد که برخى از بنى‌اسرائيل، بعثت حضرت موسى را نپذيرند. «قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا»
7- رضايت ما از جرم ديگران، ما را نيز شريک جرم مى‌کند. (يوسف چهارصد سال قبل از موسى زندگى مى‌کرده ولى چون نسل‌هاى بعدى به کفر نياکانشان راضى بودند خداوند آنان را مخاطب قرار داده است). «1» «قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ»
8- خاتميّت پيامبر با خداست، نه خواست مردم. «قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا»
9- خداوند مردم را بدون حجّت و راهنما نمى‌گذارد. (انتقاد آيه از کسانى است که بدون دليل مى‌گويند: لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ ... رَسُولًا).
10- سنّت خداوند آن است که کسانى را که در مخالفت با حقّ پافشارى مى‌کنند به حال خود رهايشان کند. «کَذلِکَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ»
11- کسى که راه انبيا را نپذيرد و حرکت نکند، استعدادها و لياقت‌ها و الطافى را که حقّ دريافت داشته به هدر داده است. «مُسْرِفٌ مُرْتابٌ»
12- سقوط انسان مرحله‌اى است: در يک مرحله تشکيک مى‌کند، «مُسْرِفٌ مُرْتابٌ» ولى در مرحله‌ى ديگر تکذيب. «مُسْرِفٌ کَذَّابٌ» «2»
13- فيض خداوند عام است، اين افرادند که به خاطر روحيات و عملکرد بد، خود را محروم مى‌کنند. «يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ»
«1». تفسير اطيب البيان.
«2». غافر، 28.
تفسير نور(10جلدى)، ج8، ص: 252