تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ (35)
الَّذِينَ يُجادِلُونَ: «بدل من موصوله» فرو مى‌گذارد در گمراهى آنانکه جدال مى‌کنند با پيغمبران، فِي آياتِ اللَّهِ: در رفع آيات خدا و اخفاى آن، بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ: بى‌حجتى و برهانى که آمده باشد به ايشان، بلکه به تقليد يا شبهه. کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ: بزرگ است جدال ايشان از روى بغض و عداوت نزد خداى تعالى، وَ عِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا: و نزد کسانى که ايمان آورده‌اند به خدا و رسول، يعنى خدا بسيار دشمن مى‌دارد جدال ايشان را و بر ايشان لعنت مى‌کند و مؤمنان نيز دشمن آنها و تبرّا مى‌نمايند. کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ: چنانچه خدا مهر نهاد بر قلوب اين جماعت تا علامت کفرشان باشد، همچنين مهر و علامت مى‌نهد، عَلى کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ: بر هر دل شخصى که تکبر کننده باشد از فرمان بردارى، گردنکش که خود را از غير برتر داند.
تبصره:
اين مطلب محقق شده که حق تعالى منزه باشد از فعل قبيح و مبرا از نقص و عيب، بنابراين اسناد طبع به ذات سبحانى بر سبيل مجاز است نه بر سبيل مبالغه و تأکيد، بنابراين معنى آيه به يکى از وجوه مأول شود:
1- اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به سبب فرط عناد و انکار، پس گوئيا اين حالت از صفات خلقى و طبعى ايشان است که مجبولند بر آن.
2- حق تعالى نشانه قرار دهد بر قلب آنان که ملائکه بشناسند و به سبب آن آنها را دشمن دانند، چه در آثار آمده هرگاه کافر در کفر به مرتبه‌اى رسيد که
جلد 11 - صفحه 308
حق تعالى مى‌داند ايمان نخواهد آورد، در قلب آنها نقطه سياهى ظاهر نمايد تا ملائکه به سبب آن عالم و او را ندمت و لعنت کنند «1».
3- طبع قلب بر کفر، فعل کافر است در حقيقت، لکن چون صدور آن از کافر به اقدار الهى است، لذا اسناد به ذات سبحانى شده از باب اسناد فعل به مسبب.
4- چون کفار منهمک در ضلالت به طورى که طريقى باقى نمانده به تحصيل ايمان مگر به الجاء و اجبار و آن هم نقض غرض و منافى با تکليف است، پس تعبير شده از ترک اجبار به طبع، چه آن سد و منع ايمان آنها نموده؛ بنابراين آيه مشعر است بر انهماک کفار در گمراهى و تباهى.