تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (56) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (57) وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ لا الْمُسِي‌ءُ قَلِيلاً ما تَتَذَکَّرُونَ (58) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (59) وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (60)
ترجمه
همانا آنانکه مجادله مينمايند در آيتهاى خدا بدون حجّتى که آمده باشد آنها را نيست در سينه‌هاشان مگر بزرگى که نباشند آنان رسندگان
جلد 4 صفحه 534
بآن پس پناه بر بخدا همانا او است آن شنواى بينا
هر آينه آفريدن آسمانها و زمين مهمّ‌تر است از آفريدن مردم ولى بيشتر مردم نميدانند
و مساوى نيستند کور و بينا و کسانيکه ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته و نه بدکار اندکى از شما پند ميگيريد
همانا قيامت هر آينه آينده است نيست شکّى در آن ولى بيشتر مردم ايمان نمى‌آورند
و گفت پروردگار شما بخوانيد مرا اجابت ميکنم شما را همانا آنانکه تکبّر ميکنند از عبادت من زود باشد داخل شوند در دوزخ ذليلان.
تفسير
گفته‌اند در باره يهود نازل شده و محتمل است ناظر بمشرکين مکّه باشد که مشاجره و گفتگو ميکردند در ابطال و ردّ آيات قرآن بدون دليل و برهان و گواهى از کتب سماوى و اقوال پيغمبران خدا ميفرمايد نيست در ضميرشان مگر هواى رياست و بزرگى و سرکشى از احکام الهى و وسائط ابلاغ آن ولى باين آرزو نخواهند رسيد چون خداوند بزودى آنها را خوار و ذليل اهل ايمان خواهد فرمود و بايد پناه برد از شرّ آنها بخداوندى که ميشنود اقوال آنها را و مى‌بيند افعالشان را و بزودى بمجازاتشان ميرساند و عجب در آنستکه اينها خدا را خالق آسمانها و زمين ميدانند و ميدانند که خلقت آنها براى وسعت و عظمتشان برتر و بزرگتر و مهمتر از خلقت مردم در روز جزا است ولى بيشتر مردم لازمه اينمعنى را نميدانند که کسيکه قادر بر خلق اکبر و اهمّ باشد قادر بر خلق غير اکبر و اهمّ نيز ميباشد لذا با اعتراف بخلق آسمانها و زمين و موجودات آن براى خدا منکر معاد ميشوند و اين نيست مگر از آن جهت که فکر نکردند و چشم دل آنها کور شده و البتّه مساوى نيست ادراکات کور با بينا و اهل ايمان و عمل صالح که روشن ضميرانند با مرد بدکار که قلبش تاريک و ظلمانى و سياه شده و البتّه بهمين مناسبت مقامات اخروى آنها هم تفاوت دارد مؤمن و صالح در بهشت و کافر و بدکار در جهنّم است ولى بيشتر از شما مردم متوجّه به اين معانى نيستيد لذا در مقام تحصيل علم و معرفت برنمى‌آئيد تا دل شما بنور دانش منوّر گردد و از آيات الهيه پند گرفته بمقامات رفيعه و اصل شويد و يتذکّرون بصيغه مغايب نيز قرائت شده و در هر حال کلمه ما زائده يا مصدريّه است يعنى کم است تذکّر شما يا مردم و روز قيامت که يکى از اسمائش
جلد 4 صفحه 535
ساعت است يعنى آن زمانى که جز خدا کسى نمى‌داند البتّه خواهد آمد شکّى در آن راه ندارد ولى بيشتر مردم قلبا و عملا بآن اعتقاد قطعى ندارند و بعيد ميشمارند آنرا خصوصا با تمام خصوصياتى که خدا و پيغمبران براى آنروز بيان فرموده‌اند چون ادراکاتشان مأنوس بمحسوسات شده و از معقولات وحشت دارند و خدا فرموده آنچه ميخواهيد از خير دنيا و آخرت از من بخواهيد و بخوانيد مرا تا روا کنم حاجات شما را بتها از دستشان کارى برنمى‌آيد که بتوانند حاجت کسيرا برآورند و کسانيکه تکبّر کنند از رفتن در خانه خدا و تأنّف نمايند از طلب حاجات خودشان از قاضى الحاجات بى‌اعتنائى بخدا نموده‌اند و مستحق شدند که با ذلّت و خوارى بجهنّم روند و البته معلوم است که خداوند اختيار مملکت وجود را که بايد با نظام احسن مرتّب شود بدست تمام بندگانيکه حاجات مختلفه دارند و دعا ميکنند نميدهد و معناى اجابت دعا آنستکه اگر مصلحت باشد خواسته دعا کنندگان براى آنها و مفسده‌اى هم براى غير نداشته باشد بآنها عطا شود چون بسيارى از عطايا چنين است که با تقاضا مصلحت دارد و بدون طلب ندارد خداوند ميفرمايد تقاضا کنيد تا اگر مصلحت در برآوردن حاجات شما باشد برآورم و الّا ثواب دعا را بشما مسلّما خواهم داد در دنيا يا آخرت چون دعا عبادت است و عبادت مسلّما اجر اخروى دارد بلکه بر حسب بعضى از روايات مأثوره در اينمقام از ائمه اطهار افضل عبادات است حتّى از نماز هم افضل است و ظاهرا مراد افضليّت آن از نوافل باشد و شمّه‌اى از اين مقال و پاره‌اى از اخبار اين باب در سوره بقره ذيل قول خداوند اجيب دعوة الدّاع اذا دعان گذشت و در مجمع از ابن عباس ره نقل نموده که ادعونى أستجب لکم را به اعبدونى اثبکم تفسير نموده و استدلال فرموده بر آن بقول پيغمبر صلى اللّه عليه و اله که فرموده دعا عبادت است و اين را قرينه قرار داده بر آنکه مراد از اجابت اثابت است با آنکه ائمه عليهم السلام هم فرموده‌اند دعا عبادت است ولى با آنکه دعا است عبادت است و با اينحال موجبى از براى صرف اجابت از معناى حقيقى خود نيست و ظاهر آيه شريفه مطابق با صريح روايات مفسّره است.
جلد 4 صفحه 536