سوره غافر، آیه ۵۶ · جزء ۲۴ · صفحه ۴۷۳
إِنَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ
کسانی که در آیات خداوند بدون دلیلی که برای آنها آمده باشد ستیزهجویی میکنند، در سینههایشان فقط تکبّر (و غرور) است، و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید، پس به خدا پناه بر که او شنوا و بیناست!
معنی کلمات و عبارات
«آیَاتِ»: آیههای کتاب آسمانی. دلائل و براهین الهی. «إِن فِی صُدُورِهِمْ ...»: حرف (إِنْ) نافیهاست. «کِبْرٌ»: تکبّر. برتری و ریاست مراد است.
نزول
سال ۸ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - کسانى که بدون هیچ دلیل و برهانى، به مجادله و ستیزه جویى در آیات الهى (دین) بر مى خیزند، در دل آنان نوعى کبر و خودبرتربینى نهفته است. «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه بغیر سلطن أتیهم إن فى صدورهم إلاّ کبر»
«سلطان» به معناى حجت و برهان است.
۲ - دشمنان دیانت و ستیزه جویان با آیات الهى، فاقد منطق و برهان «الذین یجدلون فى ءایت اللّه بغیر سلطن أتیهم»
برداشت یاد شده بر این اساس است که عبارت «بغیر سلطان» قید توضیحى باشد; یعنى، همواره چنین است که مجادله گران در آیات الهى، بدون حجت و برهان به جدال برمى خیزند.
۳ - آیات الهى و معارف قرآنى، مبتنى بر دلیل و برهان است. «الذین یجدلون فى ءایت اللّه بغیر سلطن أتیهم»
۴ - مبانى دینى و اصول اعتقادى و نیز بحث و گفت وگو درباره آنها، باید مبتنى بر دلیل و برهان باشد. «الذین یجدلون فى ءایت اللّه بغیر سلطن أتیهم»
برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند، کسانى را که بدون دلیل و برهان درباره دین مجادله مى کنند، محکوم کرده است.
۵ - کبر و خودبرتربینى، عامل جدال و ستیزه جویى کافران و مشرکان با آیات الهى و پیامبر اسلام(ص) «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... إن فى صدورهم إلاّ کبر»
۶ - خداوند، کافران و مشرکان ستیزه جوى صدر اسلام را از دست یافتن به هدف خود (ریاست و سرورى بر مردم) مأیوس ساخت. «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... إن فى صدورهم إلاّ کبر ما هم ببلغیه»
این فرموده خداوند که: «در دل کافران کبر و خودبرتر بینى وجود دارد; ولى به آن نمى رسند»; کنایه از این است که آنان نمى توانند با ریاست و سرورى بر مردم، - که آرزوى آنها است - کبر و خودبرتر بینى خود را تحقق بخشند.
۷ - کسانى که بدون منطق و برهان، به ستیزه جویى و مبارزه با تعالیم قرآن مى پردازند، به مقصود خود نخواهند رسید. «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... إن فى صدورهم إلاّ کبر ما هم ببلغیه»
۸ - دلدارى خداوند به پیامبر(ص) و مؤمنان اندک او، در برابر کارشکنى ها و دشمنى هاى کافران و مشرکان «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... إن فى صدورهم إلاّ کبر ما هم ببلغیه»
از این آیه و آیات قبل و بعد آن، استفاده مى شود که خداوند درصدد دلدارى به پیامبر(ص) و ایمان آورندگان اندک به آن حضرت در مکه مى باشد.
۹ - انگیزه ها و خصلت هاى درونى انسان ها، عامل تأثیرگذار در مجموعه رفتارها و شکل دهنده چگونگى آنها «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه بغیر سلطن أتیهم إن فى صدورهم إلاّ کبر»
۱۰ - توصیه خداوند به پیامبر(ص)، مبنى بر پناه بردن به او، در برابر کارشکنى ها و دشمنى هاى کافران و مشرکان «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... فاستعذ باللّه»
۱۱ - لزوم پناه بردن به خدا و یارى جستن از او، در برابر دشمنان دیانت «إنّ الذین یجدلون فى ءایت اللّه ... فاستعذ باللّه»
۱۲ - خداوند، سمیع (شنوا) و بصیر (بینا) است. «إنّه هو السمیع البصیر»
۱۳ - شنوا و بینا بودن خداوند، مقتضى پناه بردن بشر به او و استمداد از او، در برابر بدى ها و دشمنى ها «فاستعذ باللّه إنّه هو السمیع البصیر»
برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که جمله «إنّه هو السمیع البصیر»، تعلیل براى «فاستعذ» است.
۱۴ - خداوند، یارى دهنده به مؤمنان پناه جو و خنثى کننده توطئه هاى دشمنان آنان است. «فاستعذ باللّه إنّه هو السمیع البصیر»
همان طور که در برداشت قبل آمده، جمله «إنّه هو السمیع البصیر» تعلیل براى «فاستعذ باللّه» است، و چون مجرد شنوایى و بینایى خداوند نمى تواند دلیل لزوم استعاذه به او باشد، مى توان گفت که شنوایى و بینایى خداوند، کنایه از اجابت پناه خواهى است.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۱–۶۰ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۵۵–۷۸ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۵۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۵۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۵۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۵۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۵۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۵۶–۶۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۵۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار تکبر مشرکاناستعاذه از دشمنان دینبرهان در تعالیم قرآنتوصیه به استعاذهتکبر مکذبان آیات خداتکبر مکذبان دینمنشأ دفع توطئه دشمنانمنشأ شکست مشرکان صدراسلاممنشأ شکست کافران صدراسلاممنشأ مجادله با محمدمنشأ مجادله در دینمنشأ مجادله مشرکانویژگیهای آیات خدامنشأ مجادله کافرانعهدشکنی مشرکانبرهان در آیات خدابی منطقی دشمنان دینشکست دشمنان قرآنمنشأ مجادله در آیات خدابی منطقی مکذبان آیات خداآثار صفات اخلاقیآثار تکبر کافراننشانه های تکبرتوطئه دشمنان محمدعهدشکنی کافرانتوطئه مشرکانعوامل شکل گیری شخصیتاستعاذه به خدابصیرت خدابصیرتوطئه کافراناهمیت برهان در عقیدهامداد به مؤمناندلداری به مؤمناناستمداد از خداشنوایی خدادشمنی مشرکاندشمنی کافرانسمیعامدادهای خداتوصیه به محمددلداری به محمدویژگیهای قرآنتوصیه های خداافعال خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۴۸)
- مجادله درباره ایات خدا، ناشی از کبر و استکبار+۱ آیه
- مجادلهکنندگان در ایات خدا، مردمی متکبّر+۱ آیه
- تکبّر زمینه جدال در برابر ایات خدا+۱ آیه
- تکبرّ موجب جدال بدون برهان در برابر ایات الهی+۱ آیه
- محرومیت مجادلهکنندگان در ایات الهی از رسیدن به مقصود خود
- پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به پناه بردن به خدا، از شرّ متکبّران لجوج
- پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به پناهجویی از خداوند، در برابر مجادلهکنندگان بیمنطق در ایات الهی
- توجّه به علم گسترده خدا، عامل پناه بردن به او در برابر وسوسههای شیطان+۲ آیه
- فرمان خداوند به محمّد(صلی الله علیه واله) مبنی بر پناه بردن به او، از شرّ مجادلهکنندگان در ایات الهی
- جدال اکثریّت مردم در برابر ایات و براهین محکم الهی ناشی از جهل و بیخردی انان
- جدالگران با ایات الهی، فاقد برهان و دارای دلی پر از تکبّر
- بصیر / اسماوصفات+۱ آیه
- تکبّر و خودبرتربینی، زمینه جدال در ایات الهی+۱ آیه
- تکبّر کافران در برابر ایات خدا+۴ آیه
- جدالکنندگان در ایات الهی، گرفتار کبر قلبی
- برخورداری کافران، از روحیّه تکبّر+۲ آیه
- جدال استوار بر علم و منطق، دارای ارزشی ستودنی+۵ آیه
- جدالکنندگان در ایات الهی، فاقد برهان و علم و دارای دلی پر از تکبّر
- مجاز و روا بودن جدال، براساس دانش و برهان+۵ آیه
- تکبّر و خودبرتربینی مشرکان، زمینه جدال انان درباره خدا+۳ آیه
- وجوب استعاذه پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) به خداوند، از شرّ جدال گران بی منطق و متکبّر، نسبت به ایات خدا
- وجوب ایمان به ایات الهی+۲ آیه
- حرمت استکبار و تکبّرورزی، در برابر ایات خداوند+۳ آیه
- حرمت جدل غیر عالمانه، درباره خداوند+۶ آیه
- جواز جدال، بر اساس دانش و برهان+۷ آیه
- دلداری خدا به پیامبراکرم(صلی الله علیه واله)، در برابر کارشکنیها و دشمنیهای کافران
- سمیع / اسماوصفات+۳ آیه
- پناه بردن به خدا، سبب ایمنی و رهایی از وسوسه های شیطان+۷ آیه
- علم و اگاهی خداوند، مقتضی استعاذه و پناه بردن به او در برابر وسوسه های شیطان+۲ آیه
- توجّه به بی پایگی و بی منطقی دشمنان زمینه ساز صبر در برابر انان+۱ آیه
- توجّه به ناکامی دشمن در اهداف خود از عوامل شکیبایی در برابر انها+۱ آیه
- بهره مندی از علم و اگاهی، سبب مُجاز بودن ادمی بر احتجاج و مجادله با مخالفان+۴ آیه
- توجّه و باور به علم گسترده الهی، باعث پناه بردن و استعاذه به او از شرّ شیطان+۲ آیه
- قلب متکبر، ستیزه جو با ایات الهی بدون هیچ دلیل و حجتی
- برخورداری کافران، از روحیّه تکبّر+۲ آیه
- اندک بودن عبرت اموزی کفرپیشگان از ایات و مواعظ الهی
- وجود تکبر در قلب کافران، موجب ستیزه جویی انان با ایات الهی
- روحیّه تکبّر مجادلهگران، عاملی برای لجاجت انان در برابر ایات الهی+۱ آیه
- فرمان خداوند به محمّد صلی الله علیه و اله برای پناه بردن به او، از شرّ مجادلهکنندگان در ایات الهی
- خودبرتربینی، عامل جدال و ستیزهجویی مشرکان با ایات الهی و پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله
- جدال یهود، از سر عناد و لجاجت با پیامبر اسلام صلی الله علیه و اله، درباره قران و رسالت ان حضرت
- «استَعِذ»+۳ آیه
- خطاب خاص با مراد عام به محمد صلی الله علیه و اله از سوی خداوند+۴ آیه
- تسلّا و دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، در برابر تکذیب و مخالفتهای مشرکان
- توجّه و باور به شکست و ناکامی دشمن، زمینهساز صبر پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
- کبر و خودبرتربینی، عامل جدال و ستیزهجویی کافران و مشرکان با ایات الهی و پیامبر صلی الله علیه و اله
- پناه خواستن از خدا، هنگام رو به رو شدن با وسوسههای شیطان، فرمان خدا به پیامبر صلی الله علیه و اله+۷ آیه
- استعاذه به خداوند، از شرّ جدالگران بی منطق و متکبّر نسبت به ایات خدا، امری واجب