اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قالَت رَب‌ِّ أَنّي يَکُون‌ُ لِي وَلَدٌ وَ لَم يَمسَسنِي بَشَرٌ قال‌َ کَذلِک‌ِ اللّه‌ُ يَخلُق‌ُ ما يَشاءُ إِذا قَضي أَمراً فَإِنَّما يَقُول‌ُ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ (47)
مريم گفت پروردگار من از کجا و چگونه براي من ولدي باشد با اينکه بشري با من تماس نگرفته خداوند فرمود که همين نحو خداوند خلق ميفرمايد آنچه را بخواهد زماني که قضاي الهيّة اقضاء فرمود چيزي موجود گردد بمجرّد اراده او موجود ميشود قالَت رَب‌ِّ أَنّي يَکُون‌ُ لِي وَلَدٌ اشکال کردند مگر مريم قدرت الهي را منکر بود يا بوعده الهي مطمئن نبود.
جواب- نه منکر قدرت بود و نه وعده الهي را متزلزل بود بلکه در دو آيه قبل مجرّد بشارت بولد باو داده بودند و امّا کيفيّت آن که بچه نحوه باو عنايت ميشود با اينکه مقتضاي عادت از صدر خلقت تا دامنه قيامت در انسان و در جميع حيوانات
جلد 3 - صفحه 202
بلکه جميع موجودات دو نحوه بيش نبوده يا خلقت تکويني مثل آدم و حوّا و ملائکه و بسياري از موجودات يا خلقت توليدي مثل اولاد آدم و بسياري از حيوانات و نباتات، اگر اينکه ولد تکوينا خلق شود مساسي بمريم ندارد و اگر توليدي باشد شرطش تماس با بشر است لذا گفت:
وَ لَم يَمسَسنِي بَشَرٌ خداوند خواست بمريم بنمايد که اينکه ولد هم تکويني است و هم توليدي، تکويني از جهت عدم مس‌ّ بشر و توليدي از جهت خروج از رحم لذا فرمود:
کذلک که کاف کذلک خطاب بمريم است لذا بکسره است يعني اينکه نحوه از تو بدون مس‌ّ بشر.
اللّه‌ُ خداوند قادر متعال يَخلُق‌ُ ما يَشاءُ هر نحوي که مشيّة بالغة او اقتضاء کند و اراده حتميّه‌اش قرار گيرد خلق ميفرمايد.
و از کلمه کذلک ممکن است استفاده کنيم که اينکه نحو خلقت از خصيصه مريم است نه قبل از آن سابقه داشته و نه بعد از آن تا قيامت وقوع پيدا ميکند که پس از مريم زني نتواند بگويد من هم مثل مريم بدون شوهر و مس‌ّ بشري فرزند آوردم بلي ممکن است زن جذب نطفه کند در رحم يا باسباب معموله امروزه در حيوانات يا بوسائل ديگر و بچه بزايد لکن بدون نطفه نر ممکن نيست.
إِذا قَضي أَمراً گذشت که لفظ قَضي در قرآن در موارد زيادي استعمال در معاني مختلفه شده لکن در اينجا بمعني اراده است يعني اذا اراد امرا و مراد از امر بمعني فعل است يعني زماني که ارادة فعلي کند.
فَإِنَّما يَقُول‌ُ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ کلمه انما از ادات حصر است يعني هيچ اسبابي و معدّاتي و مقدّماتي و وسائلي احتياج ندارد حتّي بگفتن کلمه کُن، و اينکه جمله کنايه از ايجاد است چنانچه سابقا متذکّر شديم که در افعال الهي سه چيز بيش
جلد 3 - صفحه 203
نيست. اوّل فعل قابليّت وجود داشته باشد پس مثل محالات که بالذات قابليّت وجود ندارند زيرا اگر قابليّت داشته باشد ممکن الوجود ميشود از فرض محال خارج ميشود و همچنين فعل قبيح و لغو و ظلم نيز قابليّت وجود ندارد زيرا محال است از خداوند صادر شود ثاني بايد مصلحت در وجود فعل بمعني اسم مصدري که عبارت از ما حصل فعل مصدري است و بعبارت ديگر در وجود شيئي باشد تا فعل بمعني مصدري که عبارت از ايجاد باشد صلاح باشد و باصطلاح حکماء که تعبير از ايجاد بوجود منبسط ميکنند و باصطلاح اخبار تعبير بمشيّت ميکنند که گفتند
(خلقت الاشياء بالمشيّة و خلقت المشيّة بنفسها)
يعني (خلقت الموجودات بالايجاد و خلقت الايجاد بنفسه) يعني ايجاد ايجاد ديگري لازم ندارد چون علم بمصلحت فعل که عبارت از حکمت باشد و علم بصلاح در ايجاد که عبارت از اراده باشد، سوم نفس ايجاد که فعل بمعناي مصدري باشد.
و بعبارت ساده اگر فعل قابليّت وجود داشته باشد و داراي مصلحت باشد و صلاح در ايجادش باشد خداوند ايجاد ميفرمايد و بايجاد او موجود ميشود.