در اين سوره ضمن اين که سه بار از مجادله و ستيز کفّار سخن به ميان آمده است، «1» خداوند به پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: پس صبر کن که وعده‌ى خدا حقّ است.
هم تهديد دشمنان لازم است و هم تسلى دوستان. آيات قبل براى تهديد کفّار ستيزه‌جو بود و اين آيه براى تسلّى پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله و مؤمنان.
رفتار پيامبر صلى الله عليه و آله با مردم
تمام برخوردهاى پيامبر با مردم، طبق فرمان خداوند بوده است، نه سليقه‌ى شخصى و اين برخوردها در موارد گوناگون و با افراد مختلف، متفاوت بوده است. آياتى را که در اين زمينه وجود دارد مى‌توان به دو دسته تقسيم کرد:
دسته‌ى اوّل: آياتى که درباره‌ى رفتار و برخورد آرام با مردم سخن مى‌گويد.
دسته‌ى دوم: آياتى که در مورد برخوردهاى تند با منحرفان و نااهلان نازل شده است.
در اين جا از هر دو مورد، آياتى را به عنوان نمونه ذکر مى‌کنيم:
دسته‌ى اول: آيات مربوط به برخوردهاى آرام و مثبت پيامبر با مردم.
«فَاصْبِرْ» (آيه‌ى مورد بحث).
«وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» «2» بال و پر خود را براى مؤمنانى که از تو پيروى مى‌کنند، بگستر.
«وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ» «3» بر آنان درود فرست (و دعا کن) زيرا دعاى تو، مايه‌ى آرامش آنان است.
«ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» «4» با حکمت و اندرز نيکو، مردم را به سوى پروردگارت دعوت نما.
«فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ» «5» آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بخواه و با
«1». غافر، 35، 56 و 61.
«2». شعراء، 215.
«3». توبه، 103.
«4». نحل، 125.
«5». آل عمران، 159.
جلد 8 - صفحه 295
آنان مشورت کن.
«ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» «1»* بدى را با نيکى دفع کن.
«تَعالَوْا إِلى کَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمْ» «2» بياييد به سوى کلام و سخنى که ميان ما و شما يکسان است.
«فَبايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ» «3» با آنها بيعت کن و براى آنها (از درگاه خداوند) طلب آمرزش نما.
«قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَکُمْ» «4» بگو گوش دادن او به نفع شما است.
«إِذا جاءَکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْکُمْ» «5» هرگاه کسانى که به آيات ما ايمان دارند نزد تو آيند به آنها بگو سلام بر شما.
«لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» «6» اگر خشن و سنگدل بودى از اطراف تو پراکنده مى‌شدند.
«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها» «7» اگر (دشمنان) به صلح تمايل داشتند (تو نيز) تمايل نشان بده.
«بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا کَبِيراً» «8» مؤمنان را بشارت ده که براى آنها از سوى خداوند فضل و پاداش بزرگى است.
دسته‌ى دوم: آيات مربوط به رفتار قاطعانه با نااهلانى که قابل هدايت نيستند.
«فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» «9»* از آنها روى بگردان.
«فَلا تُطِعِ الْمُکَذِّبِينَ وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ» «10» از تکذيب کنندگان اطاعت مکن که آنها دوست دارند نرمش نشان دهى تا نرمش نشان دهند. (نرمشى توأم با انحراف از مسير حقّ)
«جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ» «11»* با کافران و منافقان ستيز کن و بر آنان سخت‌گيرى.
«1». فصّلت، 34.
«2». آل عمران، 64.
«3». ممتحنه، 12.
«4». توبه، 61.
«5». انعام، 53.
«6». آل عمران، 159.
«7». انفال، 61.
«8». احزاب، 47.
«9». سجده، 30.
«10». قلم، 8- 9.
«11». توبه، 73.
جلد 8 - صفحه 296
«هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ» «1» آنان دشمنان تو هستند، از آنها برحذر باش.
«لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَکَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا» «2» اگر منافقين و آنها که در دلهايشان بيمارى است و (همچنين) آنها که اخبار دروغ و شايعات بى اساس در مدينه پخش مى‌کنند دست از کار خود برندارند تو را بر ضد آنها مى‌شورانيم و جز مدّت کوتاهى نمى‌توانند در کنار تو در اين شهر بمانند.
«لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ» «3» بر مرده‌ى هيچ يک از منافقان نماز مگزار (و براى دعا و استغفار) برابرش نايست.
«ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ» «4» آنها را در گفتگوهاى لجاجت آميزشان به حال خود رها کن تا بازى کنند.
«لا تَقُمْ فِيهِ» «5» در آن (مسجد ضرار) هرگز (براى نماز) نايست.
«لا تُطِعِ الْکافِرِينَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ دَعْ أَذاهُمْ» «6» از کافران و منافقان اطاعت مکن و به آزارهاى آنها اعتنا مکن.