تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ «9»
پس مى‌فرمايد آيا اين کافر معاند بهتر است، أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ: يا کسى که ايستاده دعا کننده است در اثناى نماز، يا هميشه قائم است به وظائف عبادت، يا قارى قرآن است، آناءَ اللَّيْلِ: در ساعتهاى شب.
مؤيد قول اول است روايت حضرت باقر عليه السلام که مراد از اين، متهجد است در نماز شب قنوت خواند، «1» يعنى کسى که در نماز شب به قنوت مشغول است.
ساجِداً وَ قائِماً: در حالتى که سجده کننده است مر خداى را و قيام نماينده، يعنى گاهى در سجده گاهى در قيام، يَحْذَرُ الْآخِرَةَ: ترسد عذاب آخرت را، وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ: و اميد دارد بخشايش پروردگار خود را، يعنى با وجود کثرت عبادت مردد است ميان خوف و رجاء.
تبصره:
آيه اشعار است به آنکه مقام خوف و رجاى مؤمن مساوى است، و در حديث وارد شده: لو وزن خوف المؤمن و رجائه لاعتدلا: اگر موازنه کنند خوف و رجاء مؤمن را، هر آينه معتدل باشد. «2»
تتمه:
حضرت امير المؤمنين عليه السلام شبى با قنبر در کوچه کوفه مى‌گذشت،
«1» مجمع البيان (چ 1401 ق) ج 4 ص 491.
«2» به اين مضامين، اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب الخوف و الرجاء (ج 2 ص 55)
جلد 11 - صفحه 225
به خانه‌اى رسيد، يکى اين آيه مى‌خواند: «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً ...» قنبر گويد: من آنجا توقف کردم، حضرت گذشت، باز نگريست فرمود: قنبر چرا ايستاده‌اى؟ گفتم: يا امير المؤمنين آوازى حزين از اين خانه به گوش مى‌رسد.
فرمود: يا قنبر، نوم على يقين خير من عبادة فى شکّ: خواب نمودن با يقين اعتقاديه بهتر است از عبادت در شک. من تعجب نمودم، درب آن خانه را نشان کردم. روز آنجا رفتم، تفحص او نمودم، معلوم شد خانه منافقى بود، عرض کردم: يا امير المؤمنين از کجا دانستى آن منافق است؟ فرمود: راعى چگونه رعيت را نشناسد و عالم به خزائن پادشاهى نباشد. «1» بعد از نفى استواى فريقين در قوه عمليه، سلب استواى آنها فرمايد در قوه علميه و مى‌فرمايد:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ: بگو آيا مساوى و برابرند آنکه مى‌دانند دلايل توحيد و معارف الهيه را، وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ: و آنانکه علم ندارند به معارف الهيه، جاهلند به حقايق ربانيه؛ «استفهام انکارى» يعنى مساوى نيست عالم به علم دين با جاهل به مناهج يقين، إِنَّما يَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ: اينست و جز اين نيست که متذکر شوند به امثال اين آيات صاحبان عقل خالص از شوائب و اوهام.
تحقيق:
از جمله قضايائى که عرف و عقل و شرع به حکومت آن متحدند، عدم تساوى عالم با جاهل باشد. بيان جهت عقليه: معقولات منقسم شوند به موجود و معدوم، و شک نيست که موجود اشرف باشد؛ موجود هم منقسم شود به جماد و نامى، و شک نيست که نامى اشرف باشد؛ نامى هم منقسم شود به حساس و غير آن، و شک نيست که حساس اشرف باشد؛ حساس هم دو قسم شود عاقل و غير عاقل، و شک نيست که عاقل اشرف باشد؛ عاقل هم منقسم شود به عالم و جاهل، شک نيست که عالم اشرف باشد؛ پس عالم اشرف معقولات خواهد بود، بنابراين هيچ چيز به مقام علم و عالم نخواهد رسيد.
«1» منهج الصادقين، ج 8، ص 79. و حديث در غرر الحکم و درر الکلم (با ترجمه و چاپ دانشگاه تهران) ج 6، ص 170 رقم 9958 بجاى عبادة، صلاة ذکر کرده است.
جلد 11 - صفحه 226
فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله: فضل العالم على العابد کفضلى على ادناکم: فضيلت عالم بر عابد مانند فضيلت من است بر پست‌ترين شما «1».
2- فرمود آن حضرت: اغد عالما او متعلّما او مستمعا او محبّا لهم و لا تکن الخامس فتهلک: «2» هر صبحگاه باش عالم يا متعلم يا مستمع علم يا دوستدار علم، و نبوده باش پنجمى که هلاک شوى.
3- حضرت صادق عليه السلام فرمايد: انّ النّاس رجلان: عالم و متعلّم و سائر النّاس غثاء، فنحن العلماء و شيعتنا المتعلّمون و سائر النّاس غثاء: «3» مردم دو مردند:
عالم و متعلم، و ساير مردم خاشاک هستند که سيل آورد. پس مائيم علماء، و شيعيان ما متعلمين‌اند، و ساير مردم غثاء هستند.
4- حضرت صادق عليه السلام فرمايد: نحن الّذين يعلمون و عدوّنا الّذين لا يعلمون و شيعتنا اولوا الالباب: «4» مائيم آنان که عالمند و دشمنان ما نادان و شيعيان ما اولوا الالباب هستند.
مراد از اين علم علم به معارف الهيه و احکام شرعيه که امر به آن شده.
در ديوان منسوب به مولا امير المؤمنين عليه السلام است:
الناس من جهة التمثال اکفاء
ابوهم ادم و الام حواء
فان يکن لهم من اصلهم شرف
يفاخرون به فالطين و الماء
لا فضل الا لاهل العلم انهم
الى الهدى لمن استهدى ادلاء «5»
«1» احاديث در فضيلت عالم: اصول کافى ج 1، کتاب فضل العلم، احتجاج طبرسى ج 1، باب 1 فضل العلماء و نيز بحار الانوار ج 1 ص 162 تا آخر و ج 2 تماما در مورد علم و فضيلت عالم و متعلم است.
«2» بحار الانوار، ج 1، ص 195، ح 13.
«3» بحار الانوار، ج 1، ص 194، ح 8.
«4» نورالثقلين، ج 4، ص 479، ح 21. و نيز مجمع البيان ج 4 ص 491.
«5» ابتداى ديوان منسوب به امير المؤمنين جمع و ترتيب: عبد العزيز الکرم، ناشر المکتبة الشعية.
جلد 11 - صفحه 227