آیه ۹ سوره زمر

سوره زمر(الزمر)، آیه ۹ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۵۹

معروف به: هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون

آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ تنها خردمندان پند می‌گیرند.

أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِداً وَ قَائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبَابِ

(آیا چنین کسی با ارزش است) یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟! بگو: «آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟! تنها خردمندان متذکّر می‌شوند!»

معنی کلمات و عبارات
«قَانِتٌ»: پرستشگر فرمانبردار. شخص مطیعی که با خشوع و خضوع نماز و دعای خود را طول می‌دهد (نگا: بقره / و آل‌عمران / ، نساء / ، نحل / . «آناءَ»: (نگا: آل‌عمران / طه / .
نزول

سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۹ رویداد)
نکات آیه
۱ - وجود اختلاف اساسى میان دو انسان کافر و مؤمن، از نظر شخصیت و سرنوشت «أمّن هو قنت ءاناء الّیل ساجدًا و قائمًا» «من» در آیه شریفه اسم موصول بوده و مبتدا و خبر آن جمله اى محذوف است. تقدیر کلام چنین مى شود: «أمّن هو قانت ءاناء الّیل... کمن هو عاص أو کافر; آیاکسى که شب زنده دار (مؤمن) است، مانند کسى است که عاصى و یا کافر است». بر این اساس مى توان گفت: آیه شریفه، درصدد مقایسه میان شخصیت دو انسان مؤمن و کافر و سرنوشت آنان در آینده است. ۲ - عبادت شبانه با سجده و قیام، دغدغه خاطر داشتن از روز قیامت و امید به رحمت الهى، از اوصاف و نشانه هاى مؤمنان راستین «أمّن هو قنت ءاناء الّیل ساجدًا و قائمًا یحذر الأخرة و یرجوا رحمة ربّه» آیه شریفه به قرینه مقابله با آیه قبل - که درباره انسان هاى کافر بود - درصدد بیان اوصاف و نشانه هاى مؤمنان راستین است. ۳ - شب هنگام، فرصتى مناسب و شایسته براى عبادت پروردگار «أمّن هو قنت ءاناء الّیل» یاد شدن وقت شب براى عبادت، مى تواند گویاى حقیقت یاد شده باشد. ۴ - سجده و قیام، دو رکن عبادت «أمّن هو قنت ءاناء الّیل ساجدًا و قائمًا» اختصاص به ذکر یافتن سجده و قیام از میان دیگر اجزا و ارکان عبادت، برداشت بالا به دست مى آید. ۵ - اهمیت و ارزش ویژه سجده و اظهار خضوع و تذلل در برابر خداوند، در مقایسه با دیگر اجزا و ارکان عبادت «أمّن هو قنت ءاناء الّیل ساجدًا و قائمًا» «سجده» در اصل به معناى خضوع و تذلل است. تقدم آن در آیه شریفه، مى تواند گویاى برداشت یاد شده باشد. ۶ - لزوم خوف و رجا و بیم و امید نسبت به خداوند «یحذر الأخرة و یرجوا رحمة ربّه» ۷ - مقایسه کردن میان نیکان و بدان، از روش هاى تربیتى قرآن «أمّن هو قنت ءاناء الّیل ... و یرجوا رحمة ربّه» ۸ - مؤمنان، برخلاف کافران، تنها در گرفتارى به یاد خدا نیستند; بلکه در همه حال (خوشى و ناخوشى) رو به خدا مى آورند. «و إذا مسّ الإنسن ضرّ دعا ربّه ... أمّن هو قنت ءاناء الّیل ساجدًا ... و یرجوا رحمة ربّه» برداشت بالا از ارتباط میان آیه شریفه با آیه پیش به دست مى آید. ۹ - ربوبیت خداوند، مقتضى امیدوارى انسان به رحمت او است. «و یرجوا رحمة ربّه» ۱۰ - مسأله قیامت، مهم ترین دغدغه اهل ایمان و عارفان است. «و یحذر الأخرة» «حذر» (مصدر «یحذر») به معناى احتراز و خویشتن را از چیز خطرناکى نگه داشتن و مراقبت کردن است. بر این اساس مقصود از «یحذر الأخرة» دغدغه خاطرى است که مؤمن از آخرت و وضعیت خود در آن جهان دارد. ۱۱ - پیامبر(ص)، مأمور بیدار کردن مردمان و توجه دادن آنان به ارزش علم و معرفت و برترى عالمان بر جاهلان «قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» مأموریت پیامبر(ص) به اعلام این حقیقت روشن که عالمان با جاهلان برابر نیستند، صرفاً براى بیدار کردن مردم و توجه دادن آنان به ارزش والاى علم و معرفت است. ۱۲ - اهل دانش و معرفت با جاهلان و نادانان، از نظر شخصیت و سرنوشت یکسان نیستند. «قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» ۱۳ - برترى اهل علم و معرفت بر جاهلان و نادانان، امرى بدیهى و روشن در عقل و فطرت آدمى «قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» ۱۴ - برانگیختن فکر و اندیشه و تشویق به تفکر و اندیشیدن، از روش هاى تربیتى قرآن «قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» ۱۵ - شب زنده داران عابد و آخرت جویان امیدوار به رحمت الهى، عالمان راستین و آگاهان به حقایق هستى اند. «أمّن هو قنت ءاناء الّیل... و یرجوا رحمة ربّه قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» برداشت بالا مبتنى بر این احتمال است که «الذین یعلمون»، اشاره به کسانى داشته باشد که در صدر آیه شریفه از آنان سخن به میان آمده است. ۱۶ - ایمان و دانش، دو معیار برترى و امتیاز انسان ها بر یکدیگر «أمّن هو قنت ... هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون» ۱۷ - تنها صاحبان عقل سلیم و خردناب، پندپذیر و حق جو هستند. «إنّما یتذکّر أُولوا الألبب» «لُبّ» (مفرد «ألباب») به معناى عقل خالص و خردناب است. ۱۸ - داشتن روح پندپذیرى و حق جویى، شرط بهره جستن و تأثیر پذیرفتن از سخنان به حق قرآن «إنّما یتذکّر أُولوا الألبب» ۱۹ - پندپذیرى، نشانه عقل سلیم و خردناب است. «إنّما یتذکّر أُولوا الألبب» ۲۰ - پندپذیر و حقیقت جو بودن عالمان، دلیل برترى آنان بر جاهلان است. «هل یستوى الذین یعلمون و الذین لایعلمون إنّما یتذکّر أُولوا الألبب» جمله «إنّما یتذکّر أُولوا الألباب»، در مقام تعلیل براى جمله پیشین (هل یستوى الذین یعلمون...) است; یعنى، عالمان با نادانان برابر نیستند; زیرا صاحبان خردناب - که همان عالمان اند - پندپذیر و حقیقت جو هستند. ۲۱ - مؤمنان، برخوردار از عقل سلیم و خردناب و کافران فاقد آن هستند. «إنّما یتذکّر أُولوا الألبب» این که خداوند فرمود: تنها صاحبان خردناب پندپذیراند، اشاره به گروه مؤمنان و کافران دارد; زیرا آیات یاد شده درصدد توصیف این دو گروه است.
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۲۲ - «عن زرارة عن أبى جعفر(ع) قال: قلت له: «آناء اللیل ساجداً و قائماً...» قال: یعنى صلاة اللیل...; [منبع: نورالثقلین، ج ۴، ص ۴۷۸، ح ۱۸; کافى، ج ۳، ص ۴۴۴- ، ح ۱۱.] زراره مى گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم: مراد از «آناء اللیل ساجداً و قائماً» چیست؟ فرمود: مراد نماز شب است».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

ارزش خضوع بر خدااهتمام مؤمنان به قیامتاهمیت خضوع بر خداحق پذیری علمادلایل برتری علماسجده در عبادتسلامت عقل مؤمنانعبرت پذیری علماعقلانیت برتری علماعلم آخرت طلبانعلم امیدواران به رحمت خداعلم متهجدانعلما و جاهلانعلمای راستینفاقدان عقل سلیمفطریت برتری علماقیام در عبادتمؤمنان هنگام آسایشوضوح برتری علماویژگیهای شبکافران هنگام سختیارزش سجدهمؤمنان هنگام سختیسرنوشت جاهلانسرنوشت علماشخصیت جاهلانارکان عبادتبی عقلی کافرانتنبه انسان هاتهجد مؤمنانحق پذیری اولواالالبابقیاس نیکان با بدانسجده مؤمنانشخصیت علماآثار عبرت پذیرینشانه های عقل سلیمعبادت مؤمنانعبرت پذیری اولواالالباببهترین وقت عبادتعبادت در شباهمیت نماز شبامیدواری به خداشخصیت کافرانعوامل امیدواریشخصیت مؤمناناهمیت سجدهآثار حق طلبیترس از قیامتسرنوشت مؤمنانسرنوشت کافرانشرایط استفاده از قرآنترس مؤمنانتشویق به تفکرفضایل علماغفلت کافرانامیدواری مؤمنانامیدواری به رحمت خداتشویق به تعقلارزش علمترس از خداارزش ایمانصفات مؤمنانفضایل مؤمنانروش تربیتملاک ارزشهارسالت محمدآثار ربوبیت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۱)
  • توجّه مؤمنان به اخرت و کوشش انان برای ان، سبب رحمت الهی
  • لزوم بیم از خداوند و امید به او
  • امیدواری شبزندهداران به رحمت الهی
  • ربوبیّت خداوند، مقتضی امید انسان به رحمت او+۱ آیه
  • درک امتیاز و برتری اهل علم و معرفت بر نادانان، از ویژگیهای اولواالالباب
  • پندپذیری از فضایل خردمندان+۷ آیه
  • استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۵ آیه
  • مقایسه کردن، از روشهای تربیتی قران+۵ آیه
  • همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۸ آیه
  • تهجّد و شبزندهداری، مایه ارزشمندی انسان در پیشگاه خداوند+۱ آیه
  • امید به خدا برانگیزاننده اهل ایمان به شبزندهداری+۲ آیه
  • بیم و امید، برانگیزاننده مؤمنان، برای تهجّد و شبزندهداری+۲ آیه
  • سجده، مصداق بارز تهجّد+۴ آیه
  • نماز شب، از مصادیق اشکار تهجّد+۵ آیه
  • بیارزشی جاهلان، در مقایسه با عالمان، امری بدیهی+۲ آیه
  • جهل و نادانی، صفتی ناپسند و نکوهیده
  • حسن علم، از نظر خردمندان+۴ آیه
  • وجوب ایمان به اخرت
  • شایسته بودن ترس از (فراهم کردن موجبات گرفتاری به سختیهای) قیامت
  • سجده، از واجبات نماز+۶ آیه
  • رحمت خداوند بر بندگان، برخاسته از ربوبیّت او+۲ آیه
  • اهمّیّت و ارزش ویژه سجده، و اظهار خضوع و تذلل در برابر خداوند
  • عالمان، خضوع کنندگان در برابر خداوند
  • خضوع عالمان در برابر خداوند در طول شب، موجب پندگیری خردمندان
  • اطاعت خاضعانه در عبادتهای شبانه، موجب امتیاز مؤمن از کافر
  • خضوع، در اطاعت از سوی مؤمنان اگاه و مقایسه انها با افراد نااگاه، عاملی برای پندپذیری خردورزان
  • خوف عالمان از عذاب اخرت، مورد ستایش خداوند
  • ترس از اخرت، ارزشمند و مورد تشویق خداوند
  • خوف از اخرت و امید به خداوند، حقیقتی مورد پند و تذکّر برای خردمندان
  • ارزشمندی و برتری خوف از اخرت و امید به خداوند بر کفر و شرک+۱ آیه
  • خوف از اخرت و امید به خداوند، از نشانه های علم و معرفت
  • ربوبیّت خداوند، مقتضی امید انسان به رحمت او+۱ آیه
  • امیدواری خایفان از اخرت، به رحمت پروردگار
  • امیدواری سجده کنندگان در برابر ذات اقدس پروردگار، به رحمت او
  • امیدواری شب زنده داران، به رحمت الهی
  • عالمان، از امیدواران به رحمت پروردگار
  • سجده به درگاه الهی در شبانگاهان، مایه ارزشمندی انسان+۱ آیه
  • سجده، از ملاکهای برتری عابدان خدا در شب، بر مشرکان دوزخی
  • سجده و خضوع عالمان به درگاه الهی، در دل شب
  • شب هنگام، فرصتی شایسته برای سجده و اظهار خضوع در برابر پروردگار+۳ آیه
  • یکسان بودن اهل علم و معرفت با جاهلان، سؤال انکاری پیامبر(صلی الله علیه واله)از انسانها برای تنبه و تذکّر انان
  • یکسان بودن شب زنده داری خایف از اخرت و امیدوار به رحمت خدا با مشرکان جاهل، مورد سؤال انکاری او+۱ آیه
  • یکسان بودن شب زنده داران با اهل کفر و عصیان، مورد سؤال انکاری خدا+۱ آیه
  • یکسان بودن اهل علم و معرفت با جاهلان، سؤال انکاری پیامبر(صلی الله علیه واله) از انسانها برای تنبّه و تذکّر انان
  • سؤال انکاری پیامبر(صلی الله علیه واله) از مشرکان، درباره یکسان بودن عالمان و جاهلان+۱ آیه
  • ایجاد زمینه تفکّر و پندپذیری، از فلسفه های سؤالات محمّد(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • شب هنگام، فرصتی شایسته برای سجده و اظهار خضوع در برابر خدا+۳ آیه
  • شب هنگام، فرصتی مناسب و شایسته برای عبادت پروردگار+۲ آیه
  • برخورد قاطع و شجاعانه پیامبر(صلی الله علیه واله)، در برابر لجاجتهای قومش
  • شناخت معارف دینی در پرتو عقل ناب+۷ آیه
  • عبادت شبانه با سجده و قیام، از صفات عالمان راستین
  • شب هنگام، زمانی مناسب برای عبادت و راز و نیاز به درگاه الهی+۳ آیه
  • خردمندی، زمینه عبرت اموزی+۷ آیه
  • رعایت عدالت، در براورد شخصیّت انسانها و گروهها و احترام به ارزشهای متعالی انان روشی الهی+۵ آیه
  • برتری انسانهای عالم و بصیر بر جاهلانِ کوردل، امری اشکار برای عاقلان+۵ آیه
  • نابرابری دانا و نادان (عالم و جاهل) امری روشن و بدیهی برای عقل
  • علم و دانش، ارزشمند و والا+۱ آیه
  • برتری و ارزش اهل علم و معرفت بر جاهلان، بدیهی و روشن، نزد عقل و فطرت+۳ آیه
  • جهل و جهالت، صفتی قبیح، از نظر عقل و عقلا+۴ آیه
  • اختلاف اساسی میان کافران و مؤمنان، از نظر شخصیّتی و سرنوشت+۱ آیه
  • استفاده پیامبر صلی الله علیه و اله از سؤال و جواب در القا و تبلیغ تعالیم خود+۲ آیه
  • بیان معیارهای برتری از سوی پیامبر صلی الله علیه و اله در قالب سؤال و مقایسه+۱ آیه
  • برانگیختن فکر و اندیشه و تشویق به ان و پندپذیری، از اهداف پیامبر صلی الله علیه و اله در سؤال از کافران+۱ آیه
  • سؤال پیامبر صلی الله علیه و اله از مشرکان، باهدف توجه دادن انان به ارزش علم و برتری عالمان بر جاهلان+۱ آیه
  • پند پذیری انحصاری صاحبان عقل سلیم و خردناب+۳ آیه
  • پند پذیری عالمان، دلیل برتری انان بر جاهلان
  • داشتن روح پند پذیری و حق جویی، شرط بهره جستن و تاثیر پذیرفتن از سخنان بحق قران
  • پندپذیری، نشانه عقل سلیم و خردناب+۶ آیه
  • برتری اهل ایمان، بر کفر پیشگان+۱ آیه
  • سجده، از واجبات نماز+۶ آیه
  • سجده، از واجبات نماز+۶ آیه
واژه‌ها