تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ أُولئِکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ «22»
أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ: آيا پس کسى که گشاده گردانيده خداى تعالى، صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ: سينه او را براى قبول اسلام بواسطه استعمال قوه عقليه و دلايل بينه و حجج واضحه و به سبب استعداد تام به الطاف هاديه، مانند کسى است که سينه او تنگ باشد از قبول حق به جهت اصرار او بر عناد و انکار و عدم تدبر او در رد دلايل و معجزاتى که موصل است به معرفت پروردگار و صدقيت رسول مختار (استفهام انکارى) يعنى البته مساوى نخواهند بود اين دو گروه، زيرا: فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ:
پس آن کسى که سينه او فسيح و دل او وسيع براى قبول ايمان به روشنى معرفت است از جانب پروردگار خود، يا بر يقين و بصيرت، (پس او بر جانب نورى است از سوى پروردگارش.) ابن مسعود روايت نموده که حضرت اين آيه تلاوت نمود و ما سؤال نموديم از شرح صدر، فرمود: نور يقذفه اللّه فى قلب المؤمن فيشرح صدره و ينفسح، قالوا فهل لذلک من امارة يعرف بها؟ قال: نعم، الانابة الى دار الخلود و التّجافى عن دار الغرور و الاستعداد للموت قبل نزوله:
نورى است که مى‌اندازد خداى تعالى در قلب مؤمن، پس بگشايد براى او
جلد 11 - صفحه 235
سينه‌اش را و وسيع گرداند. عرض کردند: علامتى دارد؟ فرمود: بلى، بازگشتن به آخرت باقى و گذشتن از دلبستگى دنياى فانى و مهيا شدن براى مرگ قبل از آمدن آن. «1» در بعضى تفاسير وارد شده که اين آيه در شأن حضرت امير المؤمنين عليه السلام «2» نازل شده به جهت کمال يقين و معرفت آن حضرت که فرمود: (لو کشف الغطاء ما ازددت يقينا) «3» و اما در باره أبو لهب و تابعان او فرمود: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ: پس واى يا ويل- که چاهى است در جهنم- براى جماعتى است که سخت است قلبهاى آنها، مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ: از ياد خدا که کلمه توحيد است، يعنى هرگاه نزد آنها ياد خدا نمايند، چنان قلب آنها قساوت دارد که هيچ تذکر نيابد بلکه قساوت آنها زياده گردد و طغيان زياده شود. أُولئِکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ: آن گروه سنگدل در گمراهى هويدا و آشکارند بر وجهى که گمراهى آنها بر هيچکس پوشيده نيست.
در منهج فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و اله: انّ اللّه يحبّ کلّ قلب حزين خاشع رحيم، يعلّم النّاس خيرا و يدعو الى طاعة اللّه و ببغض کلّ قلب ساه لا يعلّم النّاس خيرا و لا يدعو الى طاعة اللّه و ينام اللّيل کلّها و لا يذکر اللّه: «4» بدرستى که خداى تعالى دوست دارد هر دل ترسنده و اندوهگين و مهربان را که تعليم کند مردمان را و دعوت نمايد به طاعت الهى، و دشمن دارد هر قلب غافل که تعليم ننمايد مردم را خير و دعوت ننمايد به طاعت خدا و بخوابد تمام شب و ذکر خدا ننمايد.
شأن نزول:
اصحاب خدمت حضرت عرضه داشتند ملال بيشمار به ما وارد شده، به گفتار خود خاطر ما را مفرح فرما؛ آيه شريفه نازل شد:
«1» تفسير کشاف، ج 3 ص 344.
«2» تفسير قمى ج 2 ص 248.
«3» منهج الصادقين، ج 8، ص 89.
«4» غرر الحکم، (چ چهارم) ج 2 ص 603 فصل 75 روايت اول.
جلد 11 - صفحه 236