تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِکْرِ اللَّهِ ذلِکَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ «23»
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ: خدا نازل فرموده نيکوترين سخنى را، کِتاباً مُتَشابِهاً: کتابى را که مانند يکديگر است، يعنى بعضى از آن مشابه بعضى در جزالت لفظ و تجارب نظم و تناسب اسلوب وجودت معانى و دلالت بر اعجاز پيغمبر و اشتمال آن بر منافع دنيوى و اخروى، يا برخى از آن مصدق بعض ديگر و در تناقض و اختلاف کلام نيست. مَثانِيَ: مکرر، يعنى منطوى است تکرار قصص و احکام و اوامر و نواهى و وعد و وعيد و مواعظ و نصايح، يا محتوى است بر امور متقابله چون امر و نهى و وعد و وعيد و ذکر ثواب و عذاب و بهشت و جهنم و مؤمن و کافر و غير آن که هر چند تلاوت مکرر شود موجب ملال نشود، و اگر در آن تکرار نباشد در نفوس رسوخ پيدا نکند و هيچ نفسى عمل به آن ننمايد، و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و اله سه مرتبه يا چهار مرتبه نصايح و مواعظ را بر اصحاب تکرار مى‌فرمود و سعى مى‌نمود تا آن در قلوب ايشان مرکوز شود و در صدور ثابت شود.
ديگر از صفات قرآن آنکه: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ: مى‌لرزد از او، يعنى به جهت شدت از خوف وعيدى که در او است بسيار منقبض مى‌گردد، جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ:
پوستهاى آنانکه مى‌ترسند از مقام پروردگار خود. خلاصه معنى آنکه هرگاه مؤمنان آيات وعيد قرآن استماع کنند يا تلاوت نمايند، خشيت عظيم ايشان را عارض مى‌شود بر وجهى که پوستهاى بدن ايشان بلرزه درآيد. ثُمَّ تَلِينُ: پس نرم مى‌شود و آرام مى‌گيرد، جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ: پوستها و دلهاى ايشان، إِلى ذِکْرِ اللَّهِ: بسوى ياد خدا، يعنى چون آيات رحمت و مغفرت را مى‌شنوند پوستهاى ايشان و دلهاى آنها نرم مى‌شود از آن خشيت.
جلد 11 - صفحه 237
ابن عباس از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده که فرمود: اذا قشعرّ جلد العبد من خشية اللّه تحاتّت ذنوبه کما يتحاتّ عن الشّجرة اليابسة ورقها: «1» هرگاه که بلرزد پوست بنده از ترس خدا، ريزان شود گناهان همچنانکه ريخته مى‌شود برگها از درخت خشک.
اين آثار حقه قرآن است که رقت قلب و ترس و ريزان شدن اشک چشم باشد، اما بعضى حرکات مانند صعقه و غشيه از شيطان است، چنانکه در امالى- جابر از حضرت باقر عليه السلام روايت نموده گفتم خدمت آن حضرت: قومى هستند هرگاه ذکر شود چيزى از قرآن يا حديث شود به آن، فرياد زند يکى از آنان تا آنکه ديده شود اگر قطع شود دست يا پايش ملتفت نشود. حضرت فرمود: سبحان اللّه، اين از شيطان است، به اين امر نشده‌اند، بدرستى که رقت و لينت قلب و ترس و ريزان شدن اشک باشد آثار قرآن «2».
ذلِکَ هُدَى اللَّهِ: آن کتاب بزرگوار موصوفه هدايت و ارشاد خداست مر بندگان را از جانب او، يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ: هدايت فرمايد بتوفيق خود هر که را خواهد از کسانى که تأمل نمايند در ادله واضحه و تفکر کنند در حجج بينه آن تا توفيق طاعت و عبادت يابند و آثار خشيت در آنها هويدا گردد. وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ: و هر که را تخليه نمايد خدا و فرو گذارد به سبب انکار و عناد او با وجود ظهور ارشاد و هدايت و آيات وعيد بر معصيت بعد از اتمام حجت، فَما لَهُ مِنْ هادٍ: پس نيست مر او را هيچ راه نماينده که او را از ضلالت نجات دهد. مراد کسانيند که بسوء اختيار خود از حق اعراض کنند و بهيچ گونه هدايت نيابند، بعد از اتمام حجت خدا تخليه فرمايد و واگذارد آنها را به همان ضلالت و نشانه هدايت که خوف عقاب و رجاء ثواب و اثر هدايت و لطف خداست از آنها بروز نکند، در اين صورت هيچ هادى براى اين جماعت نخواهد بود. پس بر سبيل تهديد فرمايد:
«1» مجمع البيان ج 4 ص 495.
«2» سفينة البحار (چ بيروت) ج 2 ص 422.
جلد 11 - صفحه 238