تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بارِئِکُمْ فَتابَ عَلَيْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (54)
ترجمه
و هنگاميکه گفت موسى بقومش اى قوم من همانا شما ستم کرديد بر خودتان بسبب گرفتنتان گوساله را پس بازگشت کنيد بسوى خالقتان پس بکشيد خودهاتان را اين بهتر است براى شما نزد پروردگارتان پس پذيرفت توبه شما را بدرستيکه او همانا توبه پذير مهربان است..
تفسير
يعنى ياد بياوريد اى بنى اسرائيل وقتى را که گفت موسى (ع) بقومش که عبادت گوساله را نموده بودند اى قوم من همانا شما ضرر وارد نموديد بخودتان پس رجوع نمائيد بخداوندى که آفريد و مصور فرمود شما را و بکشيد بعضى از شما که پرستش گوساله را ننموديد بعضى ديگر را که پرستش گوساله کردند چون اين کار کفاره عمل شما است و بهتر است از آنکه بمانيد در دنيا و در آخرت بعذاب ابدى گرفتار شويد پس خداوند پذيرفت توبه ايشانرا قبل از امتثال آنها و مهلت توبه بآنها کرامت فرمود و تفصيل اين واقعه از اينقرار است که چون خداوند بدست حضرت موسى باطل فرمود امر گوساله را و گويا شد بآنچه در ذيل آيه و واعدنا ذکر شد حضرت موسى امر نمود که بکشند مؤمنان مرتد آنرا پس هر کس انکار از عمل خود نمود و بديگرى تهمت زد خداوند بموسى فرمود گوساله را سوهان کن و ذرات آنرا در دريا بريز پس هر کس گناهکار باشد و بياشامد از آن آب دو لب و بينى آن سياه ميشود اگر سفيد پوست باشد و سفيد ميشود اگر سياه پوست باشد و حضرت موسى بدستور الهى عمل فرمود و نتيجه ظاهر گرديد و امتياز عاصى از مطيع آشکار شد پس امر شد بدوازده هزار نفر از آنها که عبادت گوساله
جلد 1 صفحه 84
را ننموده بودند شمشير بکشند و بقيه را بکشند و منادى ندا نمود که خداوند لعنت نموده است کسى را که حفظ نمايد مرتدانرا از قتل و معاونت با آنها کند و کسى را که کوتاهى کند در قتل و نظر کند در مستحق آن و چون ببيند از اقارب او است آنرا باجانب تسليم نمايد پس آنانکه مستحق قتل بودند تسليم شدند و آنانکه مأمور بکشتن بودند عرض کردند حال ما که از پرستش کنندگان گوساله بدتر شد چگونه ما بکشيم پدران و پسران و برادران و کسان خودمان را با آنکه ما با آنها مخالفت نموديم و عبادت گوساله را نکرديم ما معلوم ميشود در بلا و عذاب با گوساله پرستان يکسانيم پس خداوند وحى فرمود بموسى (ع) که همانا امتحان شدند باين امر براى آنکه کناره‌گيرى نکردند از کسان خودشان که پرستش گوساله را نمودند و اجتناب از آنها ننمودند و دشمنى با آنها نکردند براى اين عمل منکرشان بگو بايشان کسيکه بخواند خداوند را بمحمد و آل اطهار او آسان ميشود براى او کشتن کسانيرا که مستحق قتل شدند براى گناه و آنها عمل نمودند و آسان فرمود خداوند براى آنها بطوريکه هيچ انديشه و المى از قتل کسان خود نداشتند و چون گرم کشتار شدند و ايشان پانصد و هشتاد و هشت هزار نفر بودند خداوند واقف فرمود عبادت کنندگان گوساله را بتوسل مرقوم و ايشان متوسل شدند و توبه نمودند و خداوند عفو فرمود و از ايشان حکم قتل برداشته شد و قمى فرموده وقتى حضرت موسى از ميقات مراجعت نمود و ديد قومش گوساله پرست شدند بعد از غضب و خطاب و عتاب فرمود توبه کنيد و بکشيد يکديگر را گفتند چگونه بکشيم خودمان را فرمود برويد در بيت المقدس و هر کدام با خودتان شمشير يا کاردى ببريد پس چون من بر منبر برآمدم شما با نقاب باشيد که يکديگر را نشناسيد و بعضى بعض ديگر را بکشد پس کسانى که گوساله را پرستش نموده بودند جمع شدند و هفتاد هزار نفر بودند چون حضرت موسى نماز گذارد و بمنبر رفت شروع بکشتن يکديگر نمودند تا خداوند وحى فرستاد که بگو دست از کشتار بردارند که خداوند بخشيد شما را و اين وحى بعد از آن رسيد که ده هزار نفر از آنها کشته شده بودند بنظر حقير ظاهر آيه شريفه که فرموده است فاقتلوا انفسکم آنستکه هر کس خودش را بکشد چون اگر غير از اين معنى مراد باشد بايد گفته شود بعضى بعضى را بکشند يا مطيعان عاصيان را بکشند چنانچه در بيان امام (ع) و قمى باين نحو تعبير شده بود و چون اينمعنى بعيد است که آنها مأمور بخود کشى و انتحار شده باشند
جلد 1 صفحه 85
شايد مراد نفس کشى يعنى ترک هوا و شهوات نفسانى باشد و اشاره برکن دوم توبه شده باشد که عزم بر ترک معصيت است و برکن اول که ندامت از معصيت است و حقيقت توبه آنست که آنصورت نفس را تغيير ميدهد اشاره فرموده است قبل از آن که فرمود فتوبوا الى بارئکم ولى چون اين معنى از معصوم نرسيده البته آنچه از خاندان وحى رسيده بر فرض صدور مطابق با واقع است و اللّه اعلم.