تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصَّاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (55)
ترجمه
و هنگاميکه گفتيد اى موسى هرگز ايمان نميآوريم بتو تا آنکه ببينيم خدا را آشکار پس گرفت شما را صاعقه و شما نگاه مى‌کرديد..
تفسير
خطاب بحاضران بملاحظه حال پيشينيان آنها است و وجه آن مکرر تذکر داده شده است، و در برهان از صدوق ره نقل فرموده که مأمون از حضرت رضا سؤال نمود که چگونه موسى (ع) بخدا عرض کرد پروردگارا بنما بمن خودت را که نظر کنم بتو با آنکه پيغمبر بود و ميدانست که خداوند ديده نميشود و شما پيغمبر را معصوم ميدانيد آن حضرت جواب فرمود همانا کليم اللّه ميدانست که خداوند تعالى بچشم سر ديده نمى‌شود ولى وقتى که خداوند با او تکلم فرمود و او را بقرب مناجات خود واصل نمود و او مراجعت کرد بسوى قوم خود و ايشان را از ما وقع مطلع ساخت گفتند ما قبول نمى‌کنيم از تو اين دعوى را مگر آنکه بشنويم کلام خداوند را و قوم او هفتصد هزار نفر بودند آنحضرت از ميان ايشان هفتاد هزار نفر انتخاب فرمود و از ميان آنها هفتصد نفر و از ميان ايشان هفتاد نفر و با خود بميقات برد تا پاى کوه طور سينا و خود از کوه بالا رفت پس از خداوند مسئلت نمود که با آنان تکلم فرمايد بطوريکه همه بشنوند و خداوند احداث صوت فرمود در درخت بطوريکه از شش جهت بيک نهج شنيده شد و آنها گفتند ما مطمئن نميشويم که اين کلام خدا باشد تا ببينيم خدا را آشکار و بى‌پرده پس چون اين توقع محال بيجا را نمودند و جرئت و جسارت کردند خداوند صاعقه فرستاد بر آنها براى ظلمشان و هلاک شدند پس موسى عرض کرد پروردگارا اگر بنى اسرائيل بگويند تو اينها را بردى و کشتى براى آنکه در ادعاى خود صادق نبودى من بايشان چه جواب بگويم و خداوند زنده فرمود آنانرا پس آنها بموسى گفتند اگر تو خودت
جلد 1 صفحه 86
از خداوند مسئلت نمائى که خودش را بتو بنماياند اجابت ميفرمايد و بعد بما بفرما چگونه است او تا معرفت ما باو زياد شود و موسى در جواب فرمود خداوند ديده نميشود و کيفيت ندارد معرفت خداوند بآيات و علائم وجود او است آنها گفتند ما ايمان نمى‌آوريم تا از خداوند اين مسئلت را بنمائى و موسى عرض کرد خداوندا شنيدى اينها چه گفتند هر چه صلاح است اعلام فرما و خدا وحى فرمود که مسئلت نما آنچه را که خواستند از تو که بخواهى آنرا از من تو مسئول نميشوى براى نادانى آنها وقتى کار به اين جا کشيد موسى عرض کرد پروردگارا من بنما خود را بمن که نظر کنم بسوى تو خداوند فرمود هرگز نمى‌بينى مرا ولى نظر نما بکوه پس اگر بجاى خود باقى ماند با آنکه باقى نميماند مرا خواهى ديد و چون خداوند تجلى نمود از براى کوه بيکى از آيات خود خورد و ويران کرد او را و موسى افتاد و بيهوش شد و چون بهوش آمد گفت خدايا منزهى تو و توبه نمود يعنى رجوع کرد از جهالت قوم خويش بمعرفت خداوند و عرض کرد من اول مؤمنم از ميان بنى اسرائيل بآنکه تو ديده نميشوى پس مأمون عرض کرد خداوند جزاى خير بتو کرامت فرمايد اى ابو الحسن (ع) حقير عرض ميکنم صاعقه آتشى است که از آسمان ميآيد و داراى صوت مهيبى است و اينکه رؤيت خداوند محال است براى آنستکه رؤيت اولا بالذات برنگها تعلق ميگيرد و جسم ثانيا و بالعرض ادراک ميشود پس مرئى شدن شى‌ء موقوف است بجسميت و کيفيت و جهت و مکان و مقابله و تمام اينها از لوازم ترکيب است و خداوند بسيط است و جزء ندارد زيرا اگر مرکب باشد محتاج بجزء ميشود و قديم و واجب الوجود و غنى نميگردد و آنها هم شايد ارتکازا ميدانستند که خداوند ديدنى نيست و اين سؤالات را لجاجا و عنادا و استکبارا مينمودند لذا مستحق عقوبت شدند، و از تفسير امام استفاده ميشود که صاعقه براى آنانکه قبول ولايت را ننمودند نازل شد چون بحضرت موسى گفتند ما بقول تو که ميگوئى فارق ميان حق و باطل ولايت محمد و آل اطهار اوست مطمئن نميشويم مگر آنکه خدا را بالعيان ببينيم و بما بفرمايد و به اين جهت در حضور فرقه ديگر از بنى اسرائيل بصاعقه مردند و بخواهش آنها و توسل بخاندان نبوت و طهارت زنده شدند و اخبار نمودند از مقامات عاليه و درجات رفيعه و سلطنت کليه الهيه ايشان در عالم ملکوت و اين بايد موجب تنبيه حاضران گردد و اللّه اعلم.