«يَتَوَفَّى» از «وفى» به معناى دريافت کامل امرى است و در مورد مرگ به معناى گرفتن جان به طور کامل است.
سؤال: در آيه‌ى 61 سوره‌ى انعام مى‌فرمايد: «تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا» فرشتگان ما جان را مى‌گيرند و در آيه‌ى 11 سوره‌ى سجده مى‌فرمايد: «يَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ» ملک الموت جان شما را مى‌گيرد و اين آيه مى‌فرمايد: خدا جان‌ها را مى‌گيرد، کدام صحيح است؟
پاسخ: امام صادق عليه السلام فرمود: خداوند براى عزرائيل «مَلَکُ الْمَوْتِ» ياورانى از فرشتگان قرار داده است که جان مردم را مى‌گيرند و تحويل او مى‌دهند و او جان‌ها را با آنچه شخصاً قبض کرده به خدا تحويل مى‌دهد. «1»
در حديث مى‌خوانيم: به هنگام خواب روح در بدن مى‌ماند ولى نفس به آسمان مى‌رود و رابطه ميان نفس و روح مثل رابطه خورشيد و شعاع خورشيد است. اگر خدا بخواهد و مرگش رسيده باشد روح نيز از بدن جدا و به نفس مى‌پيوندد وگرنه نفس از آسمان نازل و به روح ملحق مى‌شود. «2»
«1». بحار، ج 6، ص 144.
«2». تفسير مجمع البيان.
جلد 8 - صفحه 177
سؤال: هنگام مرگ که روح از بدن جدا مى‌شود کجا مى‌رود؟
پاسخ: هنگام مرگ، روح به بدنى مثل همين بدن که نامش قالب مثالى است ملحق و در برزخ با آن بدن، کامياب يا عذاب مى‌شود و در خواب نيز، روح با همان بدن سبک و قالب مثالى رؤيا مى‌بيند و به اطراف مى‌رود.
جسم انسان در حکم يک اتومبيل و روح در حکم راننده‌ى آن است؛
گاهى هم ماشين روشن است و هم راننده پشت فرمان، که اين، حالت بيدارى است.
گاهى ماشين روشن است ولى راننده پياده مى‌شود و مى‌رود که اين حالت خواب است. زيرا قلب و معده و کليه کار مى‌کنند ولى روح جدا مى‌شود و به بَدَنى مشابه ملحق شده و به اطراف مى‌رود. اين همان بدنى است که ما در رؤياهاى خود با آن سير و سفر مى‌کنيم و قالب مثالى نام گذارى شده و به قدرى سبک و چابک است که بدون واسطه مى‌تواند در آسمان‌ها پرواز و در اقيانوس‌ها شنا و در يک لحظه به اطراف دنيا برود.
گاهى هم ماشين خاموش و هم راننده جدا مى‌شود که اين حالت مرگ است. «1»
در سخنان پيشوايان دينى نيز مرگ و قيامت، به خواب و بيدارى مثال زده شده است. در حديث مى‌خوانيم: «کما تنومون تموتون» همان گونه که مى‌خوابيد مى‌ميريد و همان گونه که بيدار مى‌شويد زنده مى‌گرديد.
لقمانِ حکيم به فرزندش مى‌گفت: اگر قدرت داشتى خواب و بيدارى را از خود دور کنى خواهى توانست مرگ و معاد را هم از خود دور نمايى! «2»