تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ (59)
شأن نزول: بعد از بيان قصه عيسى عليه السّلام، نصاراى نجران خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم زبان اعتراض گشودند که چرا عيسى را دشنام مى‌دهى و اسم بندگى بر او مى‌نهى، اين از تو پسنديده نيست.
حضرت فرمود: العياذ باللّه که نام عبد اللّه بر عيسى دشنام باشد، او بنده خدا و رسول او و کلمه الهى است که القاء فرمود او را بر عذراء بتول. آتش غضب «عاقب» و «سيد» که رؤساى نجران بودند بر افروخته شد، گفتند: هرگز
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 122
ديده‌اى يا شنيده‌اى که فرزندى بى‌پدر وجود آيد؟ آيه شريفه نازل گرديد:
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ: بدرستى که مثال عيسى عليه السّلام و شأن غرابت او در پيشگاه قدرت خداى تعالى که انسانى را بى‌پدر بيافريند و لباس وجود بر او پوشاند، کَمَثَلِ آدَمَ: مانند مثال آدم ابو البشر عليه السّلام است. و شما تصديق مى‌کنيد و باور نمائيد که او بى‌پدر و مادر خلق شده، با وجود بر اين او را ابن اللّه نگوئيد؛ پس شخصى که از مادر، بى‌پدر بوجود آيد، چگونه او را پسر خدا دانيد؟
تنبيه: مراد به مماثلت، مشارکت است در بعض اوصاف، يعنى عيسى عليه السّلام مثل آدم عليه السّلام است در يک طرف که بدون پدر است، يا تمام مشترک است در آنکه هر دو موجودى هستند خارج از عادت مستمره. يا وجه مماثلت، تطهير روح هر دو است از مرور بر ممر اصلاب؛ و حقيقت وجه مماثلت، ظهور وجود اين دو پيغمبر است به محض قدرت و خارق عادت.
بعد بيان کيفيت خلق حضرت آدم عليه السّلام را فرمايد که: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ: تقدير و تسويه نمود آدم عليه السّلام را از خاک، ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ: پس فرمود آن قالب مصوّر مستوى را: باش و بشو اى قالب آدم، لحم و عظم و روح؛ پس شد و گرديد بدون درنگ مطابق اراده. پس حقيقت آدم، مقدر و معين بود در علم الهى، قبل از تکوين؛ و آن مقدم بر تصوير و تقرير «کن» باشد. پس قول «کن» اشاره است به ايجاد اراده تکوينيه الهيه، لذا فرموده‌اند: امره مقدّر بين الکاف و النّون.
تبصره: بعضى از محققين فرموده‌اند اين تمثيل است که امر حق تعالى در جمادات، مانند صاحب حيات و عقل و تکليف نافذ و جارى و فورى است به حسب اراده سبحانى، زيرا مشتى خاک را آدم ابو البشر عليه السلام آفريد، و از يک نفخه جبرئيل هم در رحم مريم، عيسى عليه السّلام را ايجاد فرمود، پس وقتى خلق آدم عليه السّلام بدون پدر و مادر از قدرت الهى عجيب نباشد، تولد عيسى عليه السّلام بدون پدر چگونه عجيب و مستبعد باشد؟
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 123