اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قال‌َ يا إِبلِيس‌ُ ما مَنَعَک‌َ أَن تَسجُدَ لِما خَلَقت‌ُ بِيَدَي‌َّ أَستَکبَرت‌َ أَم کُنت‌َ مِن‌َ العالِين‌َ (75)
خداوند خطاب فرمود به ابليس چه مانع شد اينکه سجده کني بآنچه که من بدو دست قدرت و حکمت خود خلق کردم بزرگي بخود بستي با بودي از عالين که مأمور بسجده نبودند.
قال‌َ يا إِبلِيس‌ُ ما مَنَعَک‌َ أَن تَسجُدَ در اينجا «ان تسجد» ميفرمايد و در سوره اعراف ميفرمايد قال‌َ ما مَنَعَک‌َ أَلّا تَسجُدَ- آيه 11- و
جلد 15 - صفحه 274
هر دو به يک معني است به دو تعبير در اينجا مانع از سجده توجه بود که جلوگير تو شد از سجده به آدم و در آنجا چه مانع شد اينکه سجده نکردي به آدم نه آنچه مفسّرين گفتند که لاء زائده است و گفتيم کلمه زائده در قرآن نيست.
لِما خَلَقت‌ُ بِيَدَي‌َّ مجسمه بواسطه ظواهر بعض آيات از براي خدا دو دست و جارحه و وجه قائل شدند و او را شبيه جوان سي ساله زيبا و مقبول گفتند مثل همين آيه و آيه شريفه وَ قالَت‌ِ اليَهُودُ يَدُ اللّه‌ِ مَغلُولَةٌ غُلَّت أَيدِيهِم وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَل يَداه‌ُ مَبسُوطَتان‌ِ يُنفِق‌ُ کَيف‌َ يَشاءُ- مائده آيه 69- و آيه شريفه وَ لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَم‌َّ وَجه‌ُ اللّه‌ِ- بقره آيه 109- و غير اينها از آيات و غافل از اينکه مرا ديد قدرت و يد حکمت است يعني من از روي قدرت و مصلحت و حکمت آدم را خلق کردم و مراد از وجه مقام قرب برحمت است، يعني قابليت شمول رحمت پيدا ميکند، و از إبن بابويه در کتاب بشارات الشيعة حديث مفصلي در اينکه باب از حضرت صادق روايت کرده که محل شاهد ما اينست که فرمود
من زعم ان للّه وجها کالوجوه فقد اشرک و من زعم ان للّه جوارح کجوارح المخلوقين فهو کافر باللّه- الحديث
أَستَکبَرت‌َ أ استکبرت بوده همزه وصل ساقط شده، استکبار بزرگي بخود بستن است و از تکبر بدتر است زيرا تکبر يک چيزي در خود از حيث حسب و نسب و قوه و قدرت و رياست و سلطنت مي‌بيند تصور بزرگي ميکند و استکبار هيچ منشأي ندارد باصطلاح بزرگي بيجهت ميکند چنانچه شيطان چه قدرت و توانايي داشت.
أَم کُنت‌َ مِن‌َ العالِين‌َ عالين عالم انوار است که فوق عالم ارواح
جلد 15 - صفحه 275
است که عالم ارواح فوق عالم ملائکه است که تعبير به عالم عقول مي‌کنند که بمذهب افلاطون عقول عشره قائل است و بمذهب ارسطو عقول عرضيه تعبير ميکند و در لسان اخبار انوار مقدسه انبياء و بالاخص انوار مقدسه محمّد و آل او است که فرمود:
«اول ما خلق اللّه نوري»
و پس از آن دوازده حجاب آفريد و اينکه نور را در آنها سير داد در حجاب اول دوازده هزار سال تا حجاب دوازدهم هزار سال و در هر حجابي ذکري داشت تا عرش را آفريد و هفت هزار سال در عرش بود تا آدم را آفريد و در حديث از إبن بابويه مسندا از ابي سعيد الخدري که گفت از پيغمبر اکرم سؤال شد از عالين
«من هم يا رسول اللّه الّذين هم اعلي من الملائکة فقال رسول اللّه (ص) انا و علي و فاطمة و الحسن و الحسين کنا في سرادق العرش- الحديث»
و معلوم است که اينها مصداق اتم بودند و اينکه استفهام انکاري است شيطان خباثت باطن خود را ظاهر کرد و گفت: