اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَسَجَدَ المَلائِکَةُ کُلُّهُم أَجمَعُون‌َ (73) إِلاّ إِبلِيس‌َ استَکبَرَ وَ کان‌َ مِن‌َ الکافِرِين‌َ (74)
پس چون موقعي که نفخ روح شد در آدم سجده کردند ملائکه کل آنها جميع آنها مگر ابليس بزرگي نسبت بخود کرد و سجده نکرد و بود از کافرين.
نظر به اينکه ملائکه معصوم هستند و خردلي مخالفت اوامر الهي نميکنند چنانچه ميفرمايد لا يَعصُون‌َ اللّه‌َ ما أَمَرَهُم وَ يَفعَلُون‌َ ما يُؤمَرُون‌َ- تحريم آيه 6-.
فَسَجَدَ المَلائِکَةُ کُلُّهُم أَجمَعُون‌َ سه ادات عموم جمع محلّي به الف و لام الملائکة، و جمع مضاف کلهم و کلمه اجمعون. و از اينکه جمله استفاده ميشود که خلفاء الهي از آدم تا حضرت بقية اللّه بر تمام ملائکه حتي مقربين درگاه ربوبي مقام ولايت دارند و تمام در تحت اطاعت، و فرمان آنها هستند.
إِلّا إِبلِيس‌َ ابليس از ماده بلس بمعني يأس و نااميدي است چنانچه ميفرمايد وَ يَوم‌َ تَقُوم‌ُ السّاعَةُ يُبلِس‌ُ المُجرِمُون‌َ- روم آيه 11- يعني مأيوس ميشوند و ميفرمايد أَخَذناهُم بَغتَةً فَإِذا هُم مُبلِسُون‌َ انعام آيه 44- إِذا هُم فِيه‌ِ مُبلِسُون‌َ- مؤمنون آيه 79- إِن‌َّ المُجرِمِين‌َ فِي عَذاب‌ِ جَهَنَّم‌َ خالِدُون‌َ لا يُفَتَّرُ عَنهُم وَ هُم فِيه‌ِ
جلد 15 - صفحه 273
مُبلِسُون‌َ- زخرف آيه 74- و اسامي زيادي دارد: حرث، عزازيل شيطان، و صفات خبيثه دارد: عجب که خود را اشرف از ملائکه مي‌پنداشت و در ميان ملائکه اعبد آنها ميدانست و کبر و استکبار بزرگي را بخود بسته بود و در جميع مخلوقات ارضي و سماوي بالاتر از خود تصور نميکرد و کفر که العياذ خدا را عادل نميدانست که ترجيح راجح بر مرجوح داده و خاک را مقدّم بر آتش داشته لذا زير بار اطاعت آدم نرفت و تمکين نشد و سجده نکرد.
استَکبَرَ طلب بزرگي نمود غافل از اينکه کبريايي مختص بذات اقدس او است و بس چنانچه در حديث قدسي است
«الکبرياء ردائي و العظمة ازاري فمن نازعني فيه نزعته».
وَ کان‌َ مِن‌َ الکافِرِين‌َ بر ملائکه معلوم شد که اخبث مخلوقات الهي است نه اشرف و تمام اينکه عباداتش از روي نفاق بوده چنانچه منافقين زمان نبي هم خود را اشرف مؤمنين و مسلمين وا مي‌نمودند لکن پس از رحلت اخبث تمام مشرکين و کفّار بودند که ميفرمايد إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ- نساء آيه 144- که اينها شياطين انسي بودند و شيطان منافق جني بود.