سوره ص، آیه ۷۵ · جزء ۲۳ · صفحه ۴۵۷
قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ
گفت: «ای ابلیس! چه چیز مانع تو شد که بر مخلوقی که با قدرت خود او را آفریدم سجده کنی؟! آیا تکبّر کردی یا از برترینها بودی؟! (برتر از اینکه فرمان سجود به تو داده شود!)»
معنی کلمات و عبارات
«خَلَقْتُ بِیَدَیَّ»: مستقیماً و بدون واسطه چیز دیگری، از قبیل پدر و مادر، آن را با قدرت خود آفریده‌ام. (یَد) کنایه از قدرت است. «أَسْتَکْبَرْتَ»: مراد این است که هم اینک خود را به بزرگی می‌زنی و تکبّر می‌ورزی. «أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ»: یا این که همواره از متکبّران و خود بزرگ بینان بوده‌ای. «الْعَالِینَ»: (نگا: یونس / ، دخان / ، مؤمنون / ).
نکات آیه
۱ - سرزنش ابلیس از سوى خداوند، به خاطر نافرمانى از سجده بر آدم(ع) «قال یإبلیس ما منعک أن تسجد»
برداشت یاد شده از آن جا است که آیه شریفه، در مقام توبیخ ابلیس و محکومیت عمل او است.
۲ - خداوند، از انگیزه نافرمانى ابلیس از سجده بر آدم، جویا شد و او را مورد بازخواست قرار داد. «قال یإبلیس ما منعک أن تسجد»
۳ - جویا شدن از انگیزه و علل عصیان و قانون شکنى، امرى شایسته و بایسته «قال یإبلیس ما منعک أن تسجد»
از این که خداوند، از ابلیس جویاى انگیزه و علت تمردش شد - با آن که بدون آن هم مى توانست او را کیفر دهد - مى تواند مشعر به نکته یاد شده باشد.
۴ - انسان، برخوردار از مقام و جایگاهى بس والا و ارزشمند در پیشگاه خداوند «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ»
تعبیر «خلقت بیدىّ» (با دو دست قدرت خویش آفریدم) - که درباره آفرینش انسان است - مى تواند کنایه از این حقیقت باشد که انسان موجودى والا مقام است; زیرا که او دست ساخته الهى است. همچنین اشاره به این نکته دارد که آفرینش او نیز بس مهم و مورد عنایت خداوند است.
۵ - آفرینش انسان، آفرینشى بس مهم و با عظمت و مورد توجه ویژه خداوند «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ»
۶ - انسان، جلوه اى از قدرت و عظمت خداوند «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ»
۷ - شیطان، موجودى مختار و با اراده «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ»
سؤال از انگیزه تمرد ابلیس، گویاى مختار و با اراده بودن او است; زیرا تنها موجودات مختار و با اراده داراى انگیزه اند.
۸ - پرس و جوى خداوند از ابلیس، درباره تأثیر دو عامل خودبرتربینى و عالى رتبگى وى در تمردش از سجده بر آدم(ع) «قال یإبلیس ما منعک أن تسجد ... أستکبرت أم کنت من العالین»
روایات
۹ - «عن محمد بن عبیدة قال: سألت الرضا(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ لإبلیس: «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ»؟ قال: یعنى بقدرتى و قوّتى; [منبع: توحید صدوق، ص ۱۵۴، ب ۱۳، ح ۲; نورالثقلین، ج ۴، ص ۴۷۲، ح ۹۰.] محمدبن عبیده مى گوید: از امام رضا(ع) از سخن خداوند که خطاب به ابلیس فرموده: «ما منعک أن تسجد لما خلقت بیدىّ» سؤال کردم، امام فرمودند: یعنى او را با قدرت و قوت خود آفریدم».