اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَمَن حَاجَّک‌َ فِيه‌ِ مِن بَعدِ ما جاءَک‌َ مِن‌َ العِلم‌ِ فَقُل تَعالَوا نَدع‌ُ أَبناءَنا وَ أَبناءَکُم وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُم وَ أَنفُسَنا وَ أَنفُسَکُم ثُم‌َّ نَبتَهِل فَنَجعَل لَعنَت‌َ اللّه‌ِ عَلَي الکاذِبِين‌َ (61)
پس کساني که با تو محاجه و مخاصمه ميکنند در امر عيسي عليه السّلام بعد از
جلد 4 - صفحه 228
آني که آمد تو را علم بحقيقة امر او ببيانات آيات متقدمه و از تو قبول نکردند پس بگو بيائيد تا دعوت کنيم پسران ما را و پسران شما را و زنهاي ما و زنهاي شما و کساني که بمنزله نفس ما و نفس شما باشند پس مباهله ميکنيم در حق يک ديگر و قرار ميدهيم لعنة خدا را بر دروغ‌گويان.
کلام در اينکه آيه در چند مقام وارد ميشود:
(مقام اول)
در شأن نزول اينکه آيه و مقدّمه متذکر ميشويم که اينکه آيه در مورد قضيّه شخصيه لسان عموم ندارد که بتوان گفت مورد مخصص نيست چنانچه در اغلب آيات گفته‌ئيم بلکه تعدّي از مورد معني ندارد و مسلم تمام مفسرين و مفاد اخبار متواتره بين الفريقين در قضيه نصاراي نجران است که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آنها را دعوت فرمود بدين اسلام يا اداء جزيه يا جنگ و آنها يک عدّه از بزرگان خود را فرستادند مدينه براي کشف حقانيت اسلام و ميان آنها سه نفر از کشيشان بزرگ آنها بودند بنام عاقب و اهتم و سيّد و پس از مذاکرات با پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بيانات آن سرور و اقامه معجزات بر حسب دستور اينکه آيه حضرت آنها را دعوت بمباهله نمود و از براي مباهله با آنها فقط انتخاب فرمود علي و فاطمه و حسنين عليهم السلام را و آنها چون در باطن حقانيت آن حضرت را درک کردند از مباهله ترسيدند و خواهش ترک آن را کردند و قبول جزيه نمودند.
و در غاية المراد 19 حديث از طرق عامه و 15 حديث از طرق خاصه مفصلا نقل فرموده در باب سوم و چهارم از صد باب از اخبار که در فضائل امير المؤمنين و ساير اهل بيت عليهم السلام رسيده صفحه 300- 306، و اينکه مباهله بنا بر بعض اخبار در روز 24 يا 25 ذيقعده واقع شده.
جلد 4 - صفحه 229
(مقام دوم)
کلمه أَبنائِنا راجع بحضرت حسن و حسين عليهما السلام است زيرا امير المؤمنين عليه السّلام و صديقه طاهره سلام اللّه عليها جزو أَبنائِنا نيستند و اينکه آيه کمال صراحت را دارد که فرزند دختري هم فرزند است بر ردّ مخالفين که گفتند بنونا بنو ابنائنا و بنو بناتنا بنو ابناء الرجال الأباعدي.
و غير از اينکه آيه در قرآن آيات ديگري هم هست که ائمّه عليهم السلام بآنها استشهاد فرموده مثل آيه شريفه وَ مِن ذُرِّيَّتِه‌ِ داوُدَ وَ سُلَيمان‌َ وَ أَيُّوب‌َ وَ يُوسُف‌َ وَ مُوسي وَ هارُون‌َ وَ کَذلِک‌َ نَجزِي المُحسِنِين‌َ وَ زَکَرِيّا وَ يَحيي وَ عِيسي وَ إِلياس‌َ کُل‌ٌّ مِن‌َ الصّالِحِين‌َ انعام آيه 84 و 85، و آيه شريفه حُرِّمَت عَلَيکُم أُمَّهاتُکُم الي قوله تعالي وَ حَلائِل‌ُ أَبنائِکُم‌ُ الَّذِين‌َ مِن أَصلابِکُم نساء آيه 27، و مسلما حلائل حسنين بر پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم حرام بوده باتفاق فريقين.
و از اينکه آيه استفاده ميشود که مقام اينکه دو بزرگوار در پيشگاه احديت بسيار مقام شامخي است که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم انتخاب فرمود براي مباهله با اينکه بر حسب ظاهر طفل نابالغ بودند چنانچه قبلا متذکر شديم که امر انبياء و ائمه عليهم السّلام با ساير ناس فرق دارد و بسا در حال طفوليت بمقام شامخ امامت و نبوت نائل ميشوند مثل حضرت سليمان عليه السّلام و يحيي عليه السّلام و عيسي عليه السّلام و حضرت جواد عليه السّلام و حضرت هادي عليه السّلام و حضرت بقية اللّه عجل اللّه تعالي فرجه.
(مقام سوم)
کلمه نسائنا که مختص است بصديقه طاهره سلام اللّه عليها و دليل واضح است بر اينکه مقام او در جميع زنها مقام بلندي است و اگر بهتر از او بود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم او را انتخاب ميفرمود بلکه اگر عديل او هم يافت ميشد او را هم همراه ميبرد چنانچه حضرت حسن عليه السّلام و حضرت حسين عليه السّلام عديل يکديگر بودند هر دو
جلد 4 - صفحه 230
را برد براي مباهله، بلکه استفاده ميشود که صديقه طاهره عليه السّلام عديل مقام نبوت و ولايت و امامت و عصمت بوده که در صف نبوت حضرت رسالت و سه نفر امام بزرگوار قرار گرفته و تمام شئون نبوت و امامت را دارا بوده جز عنوان نبوت و امامت زيرا رجوليت شرط نبي و امام است چنان که مريم عليه السّلام با اينکه داراي عصمت بود و ملائکه بر او نازل ميشدند و مورد وحي الهي واقع شد نبي نبود فقط از جهت انوثيت و اينکه استفاده از اينکه آيه است و قطع نظر از آياتي که در شئون فاطمه عليها السّلام و از اخباري که در فضائل او داريم و در مقام خود مبين شده.
(مقام چهارم)
کلمه انفسنا است مسلما مراد خود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نيست چون او داعي است يعني دعوت کننده و البته بايد مدعوّ (دعوت شده) غير او باشد و مسلما آن غير از ابناء و نساء نيست زيرا در مقابل آنها ذکر شده بايد از رجال باشد آنهم هر رجلي نميشود بايد مساس با پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم داشته باشد که صدق انفسنا بکند و مساس با پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مراتبي دارد، يک مرتبه ادني مسلم و مؤمن باشد سپس از قريش و هکذا از بني هاشم و هکذا تا برسد بمرتبه اعلا که در جميع شئونات از اخلاق و اعمال و مراتب ايمان و عصمت و علم و فضيلت و سائر شئون نبوي شبيه به پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باشد حتي اگر بضرورت دين و نص‌ّ آيات و تواتر اخبار ثابت نشده بود که مقام نبوت و رسالت اختصاص بخود آن حضرت دارد و غير او نبي‌ّ و رسول تا قيامت نيست ميگفتيم که بايد داراي اينکه مقام هم باشد، و بالجمله غير از مرتبه عليا سائر مراتب اطلاق انفسنا بر آنها ميشود لکن من جهة و اما از سائر جهات غيرنا بر او صادق است.
و مقتضاي اطلاق انفسنا دلالت دارد بر اينکه من جميع الجهات مشابه باشد جز جهتي که ممکن نيست مماثل او پيدا شود مثل نبوت و رسالت.
جلد 4 - صفحه 231
و اختصاص دادن رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بامير المؤمنين عليه السّلام دلالت دارد بر اينکه امير المؤمنين عليه السّلام در جميع شئون مشابه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است حتي در ولايت و امارت و امامت جز آنکه بضرورت دين خلافش معلوم باشد و از همين جهت است حديث معروف در مباحثه مأمون ملعون با حضرت رضا عليه السّلام که گفت بآن حضرت
(ما الدليل علي خلافة جدّک)
حضرت فرمود
(آية انفسنا)
ايراد کرد
(لو لا ابنائنا)
حضرت جواب فرمود
(لو لا نسائنا).
توضيح الکلام اينکه کلمه انفسنا چنانچه بيان شد دلالت آن تمام است و همين مراد حضرت است، و اما ايراد مأمون اينست که بقرينه ابنائنا مراد از انفسنا بزرگان و رجال است نه اينکه معني، حضرت جواب فرمود اگر کلمه نسائنا که دلالت ميکند بر نسايي که انتساب تام بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم داشته باشند و فقط صديقه طاهره سلام اللّه عليها بوده، مراد از انفسنا هم رجالي که انتساب تام بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم داشته و فقط علي عليه السّلام را بر اينکه اختيار فرمود معلوم ميشود احدي از رجال لياقت نداشته، چنانچه احدي از نساء حتي زوجات نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم لياقت نداشته.
(مقام پنجم)
در موضوع مباهله است. اما وقت مباهله ما بين الطلوعين است چنانچه ابي حمزه از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده فرمود
الساعة الّتي تباهل فيها ما بين طلوع الفجر و طلوع الشمس
سفينه مجلد اول صفحه 111.
و اما طريق و کيفيت مباهله اينست که سه روز روزه بگيرد و غسل کند و دست خود را در دست طرف مشبّک کند که انگشتها در يکديگر باشد و سپس دعاي مباهله بخواند چنانچه ابي مسروق از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده گفت
قلت انّا نکلم النّاس فنحتج عليهم بقول اللّه عز و جل اطيعوا اللّه و رسوله و اولي الامر منکم
جلد 4 - صفحه 232
فيقولون نزلت في امراء الرّآيا فنحتج عليهم بقول اللّه تعالي إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ
الايه فيقولون نزلت في المؤمنين فنحتج عليهم بقول اللّه تعالي قُل لا أَسئَلُکُم عَلَيه‌ِ أَجراً إِلَّا المَوَدَّةَ فِي القُربي فيقولون نزلت في المسلمين قال فلم ادع شيئا مما حضرني ذکره من هذا و شبهه الا ذکرته له فقال عليه السّلام لي اذا کان ذلک فادعهم الي المباهلة قلت و کيف اصنع فقال اصلح نفسک ثلاثا و اظنّة قال صم و اغتسل و ابرز انت و هو الي الجبان (الصحراء) فشبک اصابعک من يدک اليمني في اصابعه و ابدء لنفسک فقل اللهم رب‌ّ السموات السبع و رب‌ّ الارضين السبع عالم الغيب و الشهادة الرحمن الرحيم ان کان ابو سروق جحد حقا و ادعي باطلا فانزل عليه حسبانا من السماء اي عذابا و نارا من السماء او عذابا اليما ثم ردّ الدعوة عليه فقل و ان کان فلان جحد حقا و ادعي باطلا فانزل عليه حسبانا من السماء او عذابا اليما ثم قال عليه السّلام لي و انّک لا تلبث ان تري ذلک فيه فو اللّه ما وجدت خلقا يجيبني عليه‌‌علي سفينه مجلد اول صفحه 111.
چند امر از اينکه حديث شريف استفاده ميشود: يکي آنکه مورد مباهله موقعي است که خصم لجاج کند و از هيچ راهي قانع نشود و مکابره کند و اينکه نکته از اينکه کلمه استفاده ميشود که فرمود اذا کان ذلک فادعهم که تفريع فرمود دعوت مباهله را بانکار خصم و لجاج او.
ديگر آنکه در مباهله بايد ابتداء در نفرين بخود و سپس بطرف.
ديگر آنکه بمباهله امر خاتمه پيدا ميکند و بر طرف عذاب نازل ميگردد چنانچه از ذيل حديث استفاده ميشود.
(مقام ششم)
در شرح الفاظ آيه فَمَن حَاجَّک‌َ فِيه‌ِ مِن بَعدِ ما جاءَک‌َ مِن‌َ العِلم‌ِ مراد محاجه همان مکابره و لجاج است بعد از اقامه دليل که مفاد ما جاءَک‌َ مِن‌َ العِلم‌ِ
جلد 4 - صفحه 233
است و اشاره به اينکه نصاراي نجران مکابره و لجاج مينمودند.
فَقُل تَعالَوا خطاب بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که آنها را دعوت نما تعالوا جمع تعال بمعني پيش آمدن است يعني بيائيد.
نَدع‌ُ أَبناءَنا يعني طرفين ما دعوت ميکنيم پسران خود را وَ أَبناءَکُم شما هم دعوت کنيد پسران خود را و کلمه ندع متکلم مع الغير يعني ما و شما وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُم زنهاي ما و زنهاي شما، و از مناسبت حکم و موضوع و تعيين مورد استفاده ميشود که مراد عزيزترين ابناء و عزيزترين نساء است.
وَ أَنفُسَنا شرحش گذشت و انفسکم هر کس که بمنزله جان شما است که علاقه باو بيشتر داشته باشيد.
ثُم‌َّ نَبتَهِل پس از اجتماع طرفين مباهله ميکنيم فَنَجعَل لَعنَت‌َ اللّه‌ِ عَلَي الکاذِبِين‌َ مراد از لعنة نه مجرد دوري از رحمت است بلکه نزول عذاب است که حق ظاهر شود و باطل از بين برود.