تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ بَعَثْناکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (56)
جلد 1 صفحه 87
ترجمه
پس برانگيختيم شما را بعد از مردنتان باشد که شما شکرگزار شويد.
تفسير
حاصل مراد از اين آيه در آيه قبل بيان گرديد فيض ره فرموده که بعث مقيد بموت شده است براى آنکه معلوم شود از بيهوشى نبوده و در اين آيه دلالت است بر جواز رجعت که اصحاب ما اماميه قائل بآن شده‌اند بموجب روايات منقوله از ائمه اطهار عليهم السلام و احتجاج نموده است باين آيه امير المؤمنين (ص) بر ابن کوا که منکر رجعت بوده و اين روايت را اصبغ بن نباته نقل نموده است و قمى فرموده که اين دليل است بر رجعت در امت محمد صلى اللّه عليه و آله چون پيغمبر (ص) فرموده نبوده است در بنى اسرائيل چيزى مگر آنکه در امت من است مانند آن، بنظر حقير کسيکه مراجعه بآيات و اخبار ائمه اطهار نمايد در باب رجعت و اهل انصاف باشد و ذهنش مسبوق بشبهه نباشد يقين مينمايد بوقوع رجعت در اين امت بنحو اجمال چون اخبار در اين باب متواتر بلکه فوق حد تواتر است و دلالت دارد بر آنکه اصل رجعت بلکه رجعت آل محمد (ص) حق است ولى کيفيت آن يقينى نميشود و از حضرت صادق (ص) روايت شده است که از ما نيست کسيکه مؤمن نباشد برجعت ما و مقر نباشد بمتعه ما ولى انصاف آنستکه ضرورى دين و مذهب هم نيست چنانچه شيخ استاد ما قدس سره هم بهمين تقريب بيان فرمودند و بعقيده اين بنده کسيکه بخواهد اثبات رجعت را بنمايد بايد جواب از برهان ابطال تناسخ بدهد يا ملتزم شود که رجعت بکيفيتى است که تناسخ لازم نمى‌آيد چون عمده نظر منکران رجعت بلزوم تناسخ است و الا همه قائلند به آنکه ظواهر اخبار بلکه آيات دلالت بر رجعت دارد و اگر مانع عقلى نداشته باشد بايد قبول کرد اگرچه در مجمع و منهج موانع ديگرى تصور شده و جواب فرموده اند از قبيل اضطرار بمعرفت و اغراء بمعصيت و انحصار اعجاز بپيغمبر ولى انصاف آنستکه اينها مانع نيست اگر جواب هم نميفرمودند واضح بود و اشکال مهم همانست که عرض شد و شيخ صدوق ره هم در ذيل عبارت اعتقادات اشاره ميفرمايد ولى جواب نفرموده و منکر معاصر چندى قبل از نشر خبر انکارش در مجلس خصوصى که حقير حضور داشتم طرح اين شبهه را نمود و قدرى مباحثه کرديم گمان ميکنم منشأ شبهه او هم همان دو برهان ابطال تناسخ است که در شرح منظومه متعرض شده و حق آنستکه آن دو برهان در رجعت جارى نيست به اين معنى که رجعت تناسخ نيست و با آنکه بناى بنده در اين کتاب بر تعرض شبهات نبوده چون دفع اين شبهه در باب معاد جسمانى
جلد 1 صفحه 88
هم لزوم دارد و از شبهات مشگله است که بعضى را وادار بانکار معاد جسمانى نموده است و خداوند جوابش را بقلب اين ناچيز الهام فرموده ناچارم متعرض شوم شبهه اول آنکه بدن بمجرد آنکه قابل افاضه نفس شود چون بخل در مبدء فياض نيست افاضه نفس باو ميشود و اگر بخواهد نفس مستنسخه و بعبارت ساده روح از قالب جدا شده هم باو تعلق گيرد لازم مى‌آيد يکنفر دو نفر شود چون شخصيت هر کس بنفس و روح او است و آن بدن يک روح که بمجرد قابليت پيدا کرد اگر روح ديگر هم در او دميده شود دو روح پيدا ميکند و دو نفر ميشود با آنکه يکنفر است و جواب آنستکه بمجرد قابليت همان روح جدا شده باو افاضه ميشود نه غير او و اگر گفته شود سنة اللّه جارى شده است که از خزانه غيب خود بقابل روح دهد ميگوئيم اين روح هم وقتى از قالب جدا شد داخل در خزانه غيب ميشود و اگر گفته شود اولويتى نيست براى اين روح و غير او از ارواح موجوده در عالم غيب در سلسله طوليه نزوليه ميگوئيم اولويت انس آنروح است باين بدن و اين موجب شده است که خداوند آن روح را از بين ساير ارواح اختصاص باين بدن داده است در مقام رجعت بعلاوه احاطه بتمام خصوصيات و مناسبات ارواح و اجساد براى ما مقدور نيست تا قطعا بگوئيم هيچ مرجحى از براى اختصاص اين روح باين بدن نيست و چون معصوم خبر داده است لابد بايد بگوئيم مرجحى موجود بوده و فعل خداوند جزاف نيست بلى اين برهان که جمهور حکما اقامه نموده‌اند تام است در محل خود که ابطال تناسخ است و آن آنستکه روح انسان بعد از مفارقت از بدن تعلق گيرد ببدن يکى از حيوانات بطوريکه يک شخص در خارج هم حيوان باشد هم انسان و اين علاوه بر آنکه محال است بفرمايش صدوق ره کفر است چون موجب ابطال بهشت و دوزخ است شبهه دوم برهان صدر المتالهين است بر ابطال تناسخ و خلاصه آن آنستکه نفس بايد بتدريج کامل شود بتکميل بدن و از قوه بفعل آيد پس اگر نفس مستنسخه ببدن تعلق گيرد لازم آيد يک شي‌ء هم بالقوه باشد هم بالفعل چون ترکيب روح و بدن ترکيب اتحادى است و ترکيب اتحادى طبيعى محال است بين دو چيز که يکى بالقوه است و ديگرى بالفعل حاصل شود زيرا احکام احد المتحدين نسبت بديگرى سارى و جارى است و جواب آنستکه اين برهان در بدو امر صحيح است چون نفس جسمانية الحدوث و روحانية البقا است و بعد از تکميل و رسيدن بفعليت و جدا شدن بامر الهى يا عارضه دنيوى از قبيل کشته شدن و آجال معلقه مانعى ندارد ثانيا
جلد 1 صفحه 89
بهمان بدن تعلق گيرد چون هر دو فعلى هستند و اتحاد ما بالفعل و ما بالقوه لازم نميآيد و نيز مانعى ندارد که تعلق گيرد ببدن ديگرى که خداوند بيد قدرت خود خلق فرموده يا ببدنيکه خود آن نفس بحول و قوه الهى ايجاد کرده چنانچه اين قسم از تناسخ را حکما هم قائل شده‌اند و تناسخ تمثلى نام نهاده‌اند و تمثل جبرئيل را بصورت دحيه کلبى از اين قبيل ميدانند و هر يک از اين معانى در باب رجعت ممکن است و بمناسبت مقامات بايد قائل شد چون کيفيت رجعت چنانچه اشاره شد معلوم نيست و شايد بشود گفت بامر خداوند پرده از چشم اهل عصر برداشته ميشود که آنها را با بدن ملکوتى مشاهده مينمايند چنانچه اين معنى بيکى از عرفاء معاصرين نسبت داده شده است ولى انصاف آنستکه اين معنى خلاف ظاهر لفظ رجعت است و با ظواهر اخبار هم وفق ندارد و شيخ صدوق ره فرموده کتابى در رجعت عزم دارم بنويسم و کيفيت آنرا بيان نمايم از اينجا هم استظهار ميشود که شيخ کيفيت آنرا از اعتقادات اماميه نميدانسته لذا بيان نفرموده ولى اصل رجعت را مسلم ميدانسته و باين جهت ذکر فرموده در هر حال حق مطلب آنستکه در اين باب از دو طرف افراط و تفريط شده است عدل و انصاف همانبود که عرض شد و چون مسئله عملى نيست بحث در آن زيادتر از اين لزوم ندارد بهتر آنستکه وارد در مقصد اصلى شويم ظاهر آنستکه اين عده همان اشخاص بودند که معذب بصاعقه شدند چنانچه در روايت احتجاج امير المؤمنين بر ابن کوا تصريح شده و آنحضرت بترتيب آيات استدلال بر مقصود فرموده است و اين خود دليلى است بر حجيت ترتيب آيات که سابقا اشاره شد و از روايت منقوله از حضرت رضا (ع) و تفسير امام (ع) که در ذيل آيه قبل اشاره بآن شد معلوم ميشود که اين عده طولى نکشيد که زنده شدند و در منهج يکشبانه روز تعيين نموده است در هر حال اينها قبل از تفرق بدن زنده شدند و اين قبيل احياء موتى ابدا اشکالى ندارد چون تقريبا مانند خواب سنگين و بيهوشى شديدى است که بکلى حواس زائل ميشود در خواب هم نفس از تدبير ظاهر بدن دست برميدارد و حيات بدن عبارت است از تعلق تدبيرى نفس بآن و باين جهت گفته‌اند خواب برادر مرگ است در قرآن هم اشاره باين معنى شده است که انشاء اللّه تعالى در محل خودش بيان خواهد شد و در خواب اسرار و دقائقى است که اگر کسى بآنها توجه نمايد نمونه از عالم غيب بدست مى‌آورد.