تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ وَ ما کُنَّا مُنْزِلِينَ «28» إِنْ کانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ خامِدُونَ «29» يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (30) أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ (31) وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ (32)
وَ آيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ يَأْکُلُونَ (33) وَ جَعَلْنا فِيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فِيها مِنَ الْعُيُونِ (34) لِيَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَ فَلا يَشْکُرُونَ (35)
ترجمه
و فرو نفرستاديم بر قومش بعد از او لشگرى از آسمان و نبوديم فرو فرستندگان
نبود آن مگر يک فرياد پس آنگاه بودند خاموش‌شدگان
اى دريغ بر بندگان نمى‌آيد آنها را پيغمبرى مگر آنکه هستند که بآن استهزاء ميکنند
آيا نديدند که چه بسيار هلاک کرديم پيش از آنها از قرنها که آنها بسويشان برنميگردند
و نيستند همگى مگر جماعتيکه نزد ما حاضر کرده شدگانند
و دليلى است براى آنها زمين مرده که زنده کرديم آنرا و بيرون آورديم از آن دانه‌ئى پس از آن ميخورند
و قرار داديم در آن باغهائى از خرما بنان و انگورها و روان کرديم در آن از چشمه‌ها
تا بخورند از ميوه آن و آنچه ساخت آنرا دستهاشان آيا پس شکر نميکنند.
تفسير
بعد از قتل اهل انطاکيه حبيب نجّار را به تفصيلى که در آيات سابقه ذکر شد آنها مورد غضب الهى شدند چنانچه ميفرمايد و نازل ننموديم‌بر قوم
جلد 4 صفحه 405
او بعد از او لشگرى از آسمان براى هلاک آنها اگرچه ميفرستيم براى هلاک دشمنان تو در جنگ بدر و غيره از مواقع لازمه براى عظمت مقام تو چون بنا نداشتيم ما در امور غير مهمّه لشگرى از آسمان بفرستيم براى کمک بندگان يا عذاب آنها اگر کلمه ما در ما کنّا نافيه باشد و اگر موصوله باشد مراد آنستکه نه لشگرى فرستاديم نه چيزى از چيزهائى که بر امم سابقه فرستاديم از قبيل سنگريزه و باران شديد و باد سوزان نبود آنچه فرستاديم مگر يک نعره و فرياد جبرئيل که فورا آتش فتنه وجود آنها را خاموش و مانند خاکستر کرد و باين سهولت کار تمامشان خاتمه يافت اى حسرت و ندامت و افسوس و دريغ بر حال بندگان خدا بيا که بجا و محلّ است آمدن تو چون هيچ پيغمبرى نيامد براى هدايت و ارشاد آنها مگر آنکه باو استهزاء و سخريّه مينمودند و اذيّت و آزارش ميکردند و حقيقتا جاى تأسف است بر حال کسانيکه مر شد و ناصح مشفق خودشان را که غرض و طمعى ندارد جز خير دنيا و آخرت آنها مسخره نمايند و تمام ملائکه و اهل ايمان بحال آنها تأسف خوردند آيا اين کفّار مکّه نمى‌بينند که چه بسيار از اهل اعصار سابقه بودند که ما آنها را بعذابهاى گوناگون هلاک نموديم و نمى‌بينند که آنها ديگر بدنيا برنمى‌گردند نزد آنها و نيستند همگى مگر دسته و جماعتى که نزد ما حاضر کرده ميشوند و لما بتخفيف نيز قرائت شده و بنابراين کلمه ان مخفّفه از مثقّله است و ما زائده براى تأکيد يعنى بدرستيکه همه اجماعا نزد ما حاضر شدگانند و مقصود در روز قيامت است و بقرائت مشهوران نافيه لمّا بمعناى الّا است و چون ذکر قيامت بميان آمد باز خداوند استدلال بر آن نموده که يکى از ادلّه دالّه بر چنين روزى و امکان آن براى خداوند آنستکه زمين مرده را که مدّتها است بى‌آب و گياه مانده ما بوسيله باران رحمت خود احياء مينمائيم و بيرون ميآوريم از آن حبّ گندم و جو و ساير حبوبات را که از آن ارتزاق مينمائيد و خلق نموديم ما در آنزمين باغهائى از درختان خرما و انگور که در عربستان بسيار و منافع آندو بيشمار است و منفجر نموديم در آن اراضى يا آن باغات چشمه‌هاى آب روان را براى آنکه بندگان بخورند از ميوه هر يک از آن درختها يا آنچه ذکر شد و چيزهائى که بدست خودشان از آنها عمل ميآورند از قبيل شيره و سرکه و دوشاب
جلد 4 صفحه 406
و غيرها اگر ما در و ما عملته موصوله باشد و اگر نافيه باشد مراد آنستکه ما از زمين اين قبيل درختان بيرون ميآوريم با آنکه مردم بدست خودشان آنها را ننشانده باشند و زحمتى براى بدست آوردن ميوه آن نکشيده باشند پس آيا سزاوار نيست که شکر نعمتهاى چنين خداوند بخشنده مهربانى را بجا آورند و غير او را ستايش ننمايند و آيا سزاوار است که شکر نکنند با چنين نعمتهاى بى‌زحمتى که براى آنها تهيّه فرموده و بايد بدانند همانطور که از زمين مرده نباتات زنده را بوجود آورد بوسيله باران ميتواند از خاک مرده حيوانات زنده را بيرون آورد بوسيله بارانيکه حکم منى را دارد در جذب ذرّات متفرّقه از ابدان پوسيده شده در خاک که مکرّر ذکر شده است و افاضه روح بآن و از حضرت سجاد يا حسرة العباد بطريق اضافه براى افاده اختصاص آن به بندگان نقل قرائت شده است.