تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فِي فَلَکٍ يَسْبَحُونَ (40)
بعد از آن حق تعالى تعاقب شمس و قمر، توالى شب و روز را که تعيش حيوانات منوط به او است فرمايد:
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها: نه آفتاب سزد و شايد مر او را، أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ:
آنکه دريابد ماه را و به مقام او رسد، زيرا او در فلک چهارم است و ماه فلک اول. يا آنکه نمى‌رسد آفتاب به سرعت ماه، زيرا قمر تمام بروج را در عرض ماه قطع کند و آفتاب هر سالى، پس اگر آفتاب در سرعت ماه باشد فصول سال از
«1» تفسير قمى (چ نجف 1387 ق) ج 2 ص 215. نورالثقلين، ج 4، ص 386، ح 50 منهج الصادقين ج 7 ص 486- 485.
جلد 11 - صفحه 80
وضع خود بيفتد و خلل در نظام اتم حاصل آيد. وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ: و نه شب پيشى گيرنده است به روز به اين معنى که غلبه کند به روشنى روز بر وجهى که دو شب يا بيشتر با هم جمع شوند که در ميان آنها روز نباشد بلکه متعاقب يکديگرند. يا مراد به شب و روز علامت ايشان است، يعنى روشنى شمس و قمر، پس معنى آنکه چنانکه شمس سرعت را در نيابد، قمر نيز در روشنى بر شمس سبقت نمى‌گيرد و به او نمى‌رسد.
نکته:
چون شمس قطع فلک خود نمى‌کند در عرض يک سال، و قمر قطع فلک خود مى‌کند در هر ماهى؛ پس شمس از جهت بطؤ «1» سير موصوف به ادراک، و قمر به سبب سرعت سير متصف به سبق، نه بعکس و نه بتسويه وصف.
وَ کُلٌّ فِي فَلَکٍ يَسْبَحُونَ: و همه از شمس و قمر و نجوم در فلک به انبساط تمام سير مى‌کنند، چنانچه ماهى در آب به گشادگى و فراخى مى‌رود و شناورى مى‌کند.
عياشى- در تفسير خود به اسناد صحيح روايت نموده وقتى حضرت رضا عليه السلام و فضل بن سهل و مأمون در مرو با هم مجتمع و از هر سخن گفتگو شد، حضرت توجه به اهل مجلس فرمود: مردى از بنى اسرائيل در مدينه از من سؤال کرد: اول، روز خلق شده يا شب. شما چه مى‌گويئد؟ گفتند: ما علم به اين مسئله نداريم. فضل گفت: بيان فرما. حضرت فرمود: از قرآن گويم يا از حساب؟ گفت: از هر دو. حضرت فرمود: اما از جهت حساب، پس طالع دنيا سرطان بود در وقتى که کواکب در موضع شرف ارتفاع بودند، پس زحل در ميزان بود، و مشترى در سرطان، و شمس در حمل، و قمر در ثور، و اين دلالت کند بر کينونت شمس در حمل در دهم از طالع در وسط آسمان، پس روز پيش از شب خلق شده؛ اما از قرآن خدا فرمايد: «لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لَا اللَّيْلُ سابِقُ النَّهارِ. «2»
«1» المنجد: بطؤ: بطؤ و أبطأ: ضد اسرع.
«2» مجمع البيان (1401 ق- قم). ج 4 ص 425 بنقل از عياشى.
جلد 11 - صفحه 81