اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل يا أَهل‌َ الکِتاب‌ِ تَعالَوا إِلي کَلِمَةٍ سَواءٍ بَينَنا وَ بَينَکُم أَلاّ نَعبُدَ إِلاَّ اللّه‌َ وَ لا نُشرِک‌َ بِه‌ِ شَيئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضاً أَرباباً مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ فَإِن تَوَلَّوا فَقُولُوا اشهَدُوا بِأَنّا مُسلِمُون‌َ (64)
بگو اي محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و دعوت فرما اهل کتاب را که بيائيد همگي اتفاق کنيم بکلمه عادلانه که بين ما و شما است و آن کلمه اينست که عبادت نکنيم مگر ذات مقدّس ربوبي اللّه را و هيچ شريکي براي او قرار ندهيم و بعضي بعضي را نگيريم بربوبية غير از اللّه پس اگر قبول نکردند و اعراض نمودند شما (يعني پيغمبر و مسلمين) بگوئيد که شما (اهل کتاب) شاهد باشيد که ما تسليم اوامر الهي هستيم و جز او را عبادت نميکنيم.
قُل يا أَهل‌َ الکِتاب‌ِ اهل کتاب اگر چه اعم‌ّ است لکن بمناسبت آيات سابقه و مضامين همين آيه خطاب بنصاري است لکن مورد مخصص نيست و حکم عام است
جلد 4 - صفحه 236
حتي غير اهل کتاب از کفار و مشرکين و تمام اهل عالم محکوم باين حکم هستند.
تعالوا بشتابيد و اقبال کنيد و متفق شويد.
الي کلمة اطلاق کلمه بر جمله و جملات هم ميشود و مراد اينجا مطلب و معني از حيث عقيده و عمل و اقرار و اعتراف است.
سواء مصدر است بمعني مفعولي يعني مستوية خالي از افراط و تفريط عادلانه باشد، نه مثل نصاري که مسيح و روح القدس و خدا هر سه را عبادت ميکنند و مي‌پرستند که در طرف افراط افتادند، و نه مثل مشرکين که عبادت خدا را ترک گفته چنانچه يهود در ادوار متماديه ترک عباد خدا را کردند چنانچه در کتب عهد قديم تصريحاتي باين معني دارد.
در سفر داوران باب دوم از جمله اول تا نهم شرک آنها را بيان ميکند که يک جمله او اينست که «يهوه خداي پدران خود را که ايشان را از زمين مصر بيرون آورده بود ترک کردند» و در باب سوم جمله هفتم و هشتم ميگويد «و يهوه خداي خود را فراموش نمودند» و در باب دهم جمله ششم و هفتم ميگويد «و يهوه را ترک کرده عبادت نکردند» و تفصيل اينها را ما در مجلد اول کلم الطيب از صفحه 261 تا 271 متذکر شده‌ايم مراجعه شود و اينها در طرف تفريط افتادند.
بيننا مسلمين و بينکم اهل کتاب، و آن کلمه عادلانه اينست که:
أَلّا نَعبُدَ إِلَّا اللّه‌َ اشاره بشرک در عبادت است که مفاد مطابقي کلمه لا اله الا اللّه است وَ لا نُشرِک‌َ بِه‌ِ شَيئاً اشاره بشرک افعالي است و لذا تعبير بشيئي فرموده که شامل ذوي العقول و غير آنها شود يعني مؤثّر و موجد و خالق را جز خدا ندانيم نه عيسي و نه ملائکه و نه کواکب و نه شيئي آخر.
وَ لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضاً أَرباباً مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ تمام افراد بشر از آدم الي يوم القيمة از انبياء و اولياء و غير آنها مربوب و مخلوق خداوند هستند و اينکه آيه و اشاره
جلد 4 - صفحه 237
بآيه شريفه است اتَّخَذُوا أَحبارَهُم وَ رُهبانَهُم أَرباباً مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ وَ المَسِيح‌َ ابن‌َ مَريَم‌َ سوره توبه آيه 31.
فَإِن تَوَلَّوا اگر قبول نکردند و زير بار نرفتند و دست از شرک نکشيدند و اقرار بتوحيد نکردند فقولوا شما مسلمانان که مقرّ بتوحيد هستيد بگوئيد بمنکرين اشهَدُوا که گواه باشيد بِأَنّا مُسلِمُون‌َ به اينکه ما بآنچه خدا امر فرموده و انبياء عليه السّلام بيان نموده‌اند اقرار و اعتراف داريم و تسليم هستيم، و اينکه جمله دلالت بر آخرين جواب است از مخالف زيرا موقعي که خصم هر چه دليل و برهان بر او بيان کني و هدايت و ارشاد و موعظه نمايي دست از عناد و لجاج برنميدارد طرف ميگويد پس شاهد باش که من بر حق و حقيقة ثابت و لجاج و عناد تو در من هيچ تأثيري ندارد.