تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصْرانِيًّا وَ لکِنْ کانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (67)
بعد از تقرير برهان بر عدم يهوديت و نصرانيت حضرت ابراهيم عليه السّلام تصريح به آن فرمايد:
ما کانَ إِبْراهِيمُ: نبود و نباشد حضرت ابراهيم عليه السّلام، يَهُودِيًّا وَ لا نَصْرانِيًّا: يهودى و نه نصرانى که زعم شما بر آنست، وَ لکِنْ کانَ حَنِيفاً مُسْلِماً: و لکن بود مايل از جميع اديان به سوى دين حق موافق دين اسلام در بسيارى از احکام.
بيان: در دو وصف «حنيف» و «مسلم» مفسرين را اقوالى است:
اما حنيف: 1- مستقيم بر دين خود. 2- آن کس که موحد، و حج بيت اللّه و قربانى و ختنه و توجه به کعبه نمايد در عبادت. 3- خالص و مخلص باشد در دين.
اما مسلم: 1- موافق دين اسلام. 2- دين اسلام، که موحد و خداى را به يگانگى ستايش و پرستش و از شرک برى باشد. 3- تسليم امر الهى به تمام جهات.
در روضه کافى از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که فرمود: از اين آيه آنکه، حضرت ابراهيم عليه السّلام نه غربى بود نه شرقى، بلکه حنيف مسلم غير مشرک بود، يعنى قبله او نه قبله يهود بود نه قبله نصارى، چه قبله يهود ناحيه غربى بيت المقدس، و قبله نصارى طرف شرقى آن بود؛ بلکه قبله آن حضرت کعبه، و به طريق اسلام عبادت مى‌نمود، و شما اى مؤمنين، ملت او هستيد. «1» وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِينَ: و نبود حضرت ابراهيم عليه السّلام از شرک
«1» روضه کافى، جلد 8، صفحه 381، فرازى از حديث 574 (نقل به مضمون)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 140
آورندگان به خدا. اين تعريض است به يهود و نصارى و اشعار به آنکه شما هر دو طايفه، مشرک هستيد، و حضرت ابراهيم عليه السّلام مشرک نبوده، بلکه موحد، و تمام انبياء موحد خالص بوده‌اند، و يهوديت و نصرانيت، دين هيچ پيغمبرى نبوده. بلکه ملت محرّفه مخترعه باطله، اين دو فرقه مى‌باشد. و مشرک شدند يهود که قائل شدند عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ؛ و نصارى معتقد گرديدند که الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ؛ و اين عين شرک است؛ تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.