تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
وَ الصَّافَّاتِ صَفًّا «1» فَالزَّاجِراتِ زَجْراً «2» فَالتَّالِياتِ ذِکْراً «3» إِنَّ إِلهَکُمْ لَواحِدٌ «4»
رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ «5» إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْکَواکِبِ «6» وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ «7» لا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلى وَ يُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ «8» دُحُوراً وَ لَهُمْ عَذابٌ واصِبٌ «9»
إِلاَّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ «10»
ترجمه
قسم به صف‌زدگان صف زدنى
پس برانندگان راندنى
پس بخوانندگان کتاب براى تذکّر
همانا خداى شما يکى است
پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است و پروردگار مشرقها
همانا ما آراستيم آسمان نزديکتر را به آرايشى که ستاره‌ها است
و براى نگهدارى از هر شيطان سرکش
نميتوانند گوش فرا دارند بسوى گروه بالاتر و انداخته ميشوند از هر سوئى
براى راندن قهرى و براى آنها عذابى است دائم
مگر آنکه بربايد ربودنى پس از پى درآيد او را شعله فروزانى.
تفسير
خداوند متعال قسم ياد نموده است براى تأکيد کلام و تسجيل مرام در مقابل اهل شرک بعد از اثبات توحيد بادلّه قطعيه سابقه بذوات مقدّسه انبياء و اولياء و ملائکه که صف‌زنندگانند براى عبادت و اطاعت خدا و کسانيکه منع و زجر نمودند مردم را از گناه و معصيت او و آنانکه تلاوت نمودند کتاب خدايرا براى تذکّر چنانچه قمّى ره نقل فرموده که خدا و معبود حقيقى شما يک ذات بسيط مستجمع صفات کمال است که پروردگار و خالق آسمانها و زمين و موجودات آن دو و ميان آن دو است و موجد مشارق و مغارب ستاره‌ها و آفتاب است چون هر يک از
جلد 4 صفحه 424
سيّارات مشرق و مغربى دارند و آفتاب در ايّام سال هر روز از مشرقى طلوع و در مغربى غروب مينمايد که با روز قبل خود تفاوت دارد و لذا روز بلند و کوتاه ميشود و اينکه بذکر مشارق اکتفا شده براى آنستکه مغربها بحسب مشرقها تفاوت پيدا ميکنند و ايجاد روشنى و اشراق براى اثبات قدرت و اظهار نعمت ابلغ و انسب است و خدا از جهت فوق مقدارى از فضا را که نزديکتر است بزمين و مشاهده ميشود اجرام در آن زينت داده است بوجود اجسام روشنى که از آنها تعبير بکوکب و ستاره ميشود و اينها سه نوعند ثوابت که متحرّک نيستند يا حرکت کمى دارند که محسوس نيست و سيّارات که دائما در حرکتند و هر يک فلک مستقلّى با مدار مخصوصى دارند که بايد در آن سير نمايند و شهب ثواقب که اجرام درخشانى هستند مأمور براندن شياطين از آسمان وقتى که آنها بآسمان صعود نمايند براى استراق سمع از کلام ملائکه فورا بفرمان خدا اين ستاره‌ها که شعله‌هاى فروزانى هستند و گفته شده اجزاء دهنيّه‌ئى هستند که با بخارات زمين بالا ميروند از جاى خود حرکت نموده مانند تيرى که از کمان بيرون آيد بجانب آنها پرتاب ميشوند و آنها را محترق يا مطرود ميگردانند و اين عمل در آسمان غالبا محسوس ميشود پس ستاره‌ها علاوه بر فوائد و آثار بيشمارى که در نظام عالم دارند دو ثمر محسوس هم از آنها جالب نظر است يکى زينت آسمان بطوريکه در شب بهترين مناظر است نهايت آنکه چون مکرّر ديده شده بنظر چندان جلوه نميکند ديگر حفظ آن است از مراوده شياطين متمرّد خبيث و استماع کلام ملائکه که کارفرمايان در اوضاع عالم بدستور الهى ميباشند مگر گاهيکه استراق سمعى براى آنها حاصل شود و شهاب ثاقب شخص مسترق را نسوزاند و او فرار کند و بزمين برسد و بعضى از اخبار سماوى را درست يا نادرست بأمثال خود برساند که گفته‌اند مبناى کهانت در قديم اين بوده است و بعد از بعثت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بکلّى ممنوع شده‌اند و در هر حال براى آن شياطين عذاب دائمى در دنيا همان شهاب ثاقب است و در آخرت عذاب جهنّم که در آن مخلّد خواهند بود و از بعضى از روايات معراجيّه که در سوره بنى اسرائيل گذشت استفاده ميشود که شهاب تاقب بامر ملائکه موکّل اين امر حرکت ميکند و نام بزرگ آنها اسمعيل است و کلمه دحورا که
جلد 4 صفحه 425
بمعناى راندن بعنف و قهر است يا مفعول مطلق براى فعل محذوف است يعنى رانده ميشوند راندنى يا مفعول له براى يقذفون چنانچه ترجمه شد و الّا من خطف الخطفة استثناء است از فاعل لا يسمعون يعنى گوش نميدهند سخنان جماعت بالا را مگر کسيکه ناگاه بجهد از جا و اختلاس نمايد اختلاس نمودنى بسرعت از نزديک آسمان امريرا که در اينصورت تعقيب خواهد شد و بزينة الکواکب باضافه و نصب الکواکب نيز قرائت شده است و سماء الدّنيا باضافه هم از حفص نقل قرائت شده است و بنابراين مراد از دنيا زمين و موجودات آنند و بقرائت مشهور دنيا تأنيث أدنى است يعنى آسمان نزديکتر بزمين که گفته‌اند آسمان اوّل است و اشکال شده که کواکب در آسمان هشتم مى‌باشند جواب گفته‌اند اعتبار بمشاهده و زينت بودن است و بنابر آنکه مراد از آسمان جهت فوق باشد اشکالى نيست چنانچه بيان شد