تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ «11» بَلْ عَجِبْتَ وَ يَسْخَرُونَ «12» وَ إِذا ذُکِّرُوا لا يَذْکُرُونَ «13» وَ إِذا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ «14» وَ قالُوا إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ «15»
أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ «16» أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ «17» قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ «18» فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ يَنْظُرُونَ «19» وَ قالُوا يا وَيْلَنا هذا يَوْمُ الدِّينِ «20»
ترجمه
پس بپرس از آنها آيا آنها سخت‌ترند در آفرينش يا کسانيرا که آفريديم غير از آنها همانا ما آفريديم آنها را از گل چسبنده
بلکه تعجّب نمودى و مسخره ميکنند
و چون پند داده شوند پند نميگيرند
و چون به بينند نشانه قدرتى را بسخريّه ميگيرند
و گويند نيست اين مگر جادوئى آشکار
آيا چون مرديم و گشتيم خاک و استخوانها آيا همانا ما برانگيخته شدگانيم
آيا و پدران پيشينيان ما
بگو بلى با آنکه شما ذليلانيد
پس جز اين نيست که آن يک صيحه است پس ناگاه آنها مينگرند
و گويند اى واى بر ما اين روز جزا است.
تفسير
خداوند متعال براى اثبات معاد باز باسلوب بديعى پرداخته که به پيغمبر خود دستور فرموده از منکرين معاد سؤال فرمايد که آيا خلقت آنها بعد از مردن و خاک شدن سخت‌تر است يا خلقت ملائکه و آسمانها و زمين و موجودات آنها و جعل مشارق و مغارب و شهاب ثاقب که در آيات سابقه ذکر شد و کلمه من از باب تغليب يا داراى عقل و اراده بودن افلاک است که گفته‌اند و آنکه خدا مردم
جلد 4 صفحه 426
را خلق نموده است بدوا از گل چسبناکى و بعد از مردن و خاک شدن و آمدن باران باز همان گل چسبناک خواهند شد چگونه نمى‌تواند دوباره آنها را خلق نمايد و اى پيغمبر تو تعجّب نمودى از انکار آنها و انصافا جاى تعجّب هم هست و بعضى عجبت بصيغه متکلّم قرائت نموده‌اند و در جوامع آنرا نسبت بامير المؤمنين عليه السّلام داده و بالاتر از انکار آنکه استهزاء هم مينمايند به تعجّب تو يا اقرار اهل ايمان بآن و وقتى استدلال مينمايند براى آنها بوقوع حشر و مفاسد انکار را براى آنان ذکر مينمايند از نهايت بى‌فکرى و بى‌شعورى متذکّر و متنبه نميشوند و چون معجزه دالّه بر صدق تو را مشاهده ميکنند بر استهزاء خود مى‌افزايند و مردم ديگر را هم با خود در مسخره کردن کمک ميگيرند و از فرط عناد و لجاج ميگويند آنچه ما ديديم از او جز سحر و شعبده چيزى نيست پر واضح است و باز بطرز نوى شروع باستهزاء و انکار مينمايند و ميگويند وقتى ما مرديم و خاک شديم و استخوانى از ما بيش در قبر باقى نماند آيا ما مبعوث ميشويم يا پدرانمان که سالها است مرده‌اند و اثرى از آنها باقى نمانده بلکه ذرّات خاک آنها هم در عالم متفرّق و مضمحلّ شده است و چون آنها دليلى بر ادّعاء موهوم خودشان که امتناع بعث باشد نداشتند جز استبعاد عادى که ناشى از عدم تفکّر در عموم قدرت خداوند است و عمده اين بود که ميخواستند زير بار فرمايش پيغمبر نروند خداوند فرموده بگو بلى آنها و شما با کمال خوارى محشور خواهيد شد معطّلى هم ندارد يک صيحه و بانگ صور اسرافيل براى زنده نمودن شما و پدران شما و راندنتان بصحراى محشر کافى است مانند چوپانى که يک صيحه بگله گوسفندان بزند و همه را سوق دهد پس در آنهنگام حالت بهتى بآنها دست ميدهد که باوضاع محشر نظر مينمايند و منتظرند مجازات آنها معيّن شود و با خود ميگويند اى واى بر ما و عقائد ما اين روز همان روز جزا و حسابى است که انبياء و اولياء از آن خبر ميدادند و نادم و پشيمان ميشوند از انکار و اصرار خودشان بر کفر و نفاق ولى ديگر پشيمانى سودى ندارد.