تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (77) وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ (78) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (79) الَّذِي جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (80) أَ وَ لَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (81)
إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ کُنْ فَيَکُونُ (82) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (83)
ترجمه
آيا نديد آدمى که ما آفريديم او را از نطفه‌ئى پس آنگاه او جدال کننده‌ايست آشکار
و زد براى ما مثلى و فراموش کرد آفرينش خود را گفت چه کس زنده ميگرداند استخوانها را با آنکه آنها پوسيده است
بگو زنده ميکند آنها را آنکه آفريدشان نخستين بار و او بهر آفريده‌ئى دانا است
آنکه پديد آورد براى شما از درخت سبز آتش را پس آنگاه شما از آن آتش مى‌افروزيد
آيا او نيست آنکه آفريد آسمانها و زمين را توانا بر آنکه بيافريند مانند آنها را آرى و او است آفريدگار دانا
جز اين نيست که کار او وقتى بخواهد چيزيرا آنستکه بگويد باو بوده باش پس ميباشد
پس منزّه است آنکه بدست او است پادشاهى همه چيز و بسوى او بازگردانده ميشويد.
تفسير
عياشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ابىّ بن خلف آمد نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم با آنکه در دست او استخوان پوسيده‌ئى بود و نرم کرد آنرا و عرضه داشت آيا وقتى ما باشيم استخوانهاى خورد شده‌ئى هر آينه برانگيخته ميشويم با آنکه مخلوق باشيم پس اين آيه نازل شد و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام مانند آن نقل شده و بنابراين مفاد آيه آنست که آيا ندانسته است و نديده است آن آدم که ما خلق کرديم او و افراد نوع او را از نطفه‌اى که منى باشد و بعد از طروّ احوال مختلفه بر او در رحم مادر و بعد از ولادت بتدريج قواء او را تکميل نموديم تا اينک
جلد 4 صفحه 420
که کارش بجائى رسيده که در برابر ما و پيغمبر ما قيام نموده و علنا با او مجادله و خصومت مينمايد و بعقيده خودش بيان شگفت‌آورى براى نفى قدرت ما بر زنده نمودن خلق در قيامت نموده و خلقت خود را فراموش کرده که گفته چه کسى ميتواند زنده کند استخوانهاى پوسيده را بگو در جوابش اى پيغمبر همان کس که روز اوّل خلق نمود آنها را با آنکه هيچ نبودند علم و قدرتش جائى نرفته بهر شکل و صورت که بخواهد همان استخوانهاى پوسيده را بيرون مى‌آورد و ميداند آنها را چگونه جمع و تأليف نمايد که بصورت اوّل برگردند آيا چيزيکه نبوده خلق نمودنش مشکل‌تر است يا چيزيکه بوده و خراب شده دو مرتبه بخواهند بسازند از امام صادق عليه السّلام روايت شده که روح در جاى خود اقامت دارد روح نيکوکار در روشنائى و وسعت است و روح بدکار در تنگى و تاريکى است و بدن خاک ميشود چنانچه در اوّل بوده و آنچه از آن درندگان و حشرات بخورند تماما در خاک محفوظ است نزد کسيکه غائب نيست از او مقدار ذرّه در تاريکيهاى زمين و ميداند عدد اشياء و وزن آنها را و خاک روحانيّون مانند طلا است در خاک چون وقت زنده نمودن مردگان شود باران روان‌بخش بر زمين ببارد پس زمين از جاى خود بلند گردد و خاک بشر مانند خاک طلا که مخلوط بخاک شده باشد و در آب بشويند و کره که در شير باشد و آنرا در ظرفى بزنند بحرکت شديد زمين خارج شود و خاک هر قالبى بقالب خود جمع گردد و باذن خداوند بجانب روح منتقل شود و صورتها بدستور مصوّر بهيئت اوّل خود عود نمايد و روح داخل در آن گردد و چون از جاى خويش برخيزد خود و تمام اعضاء و جوارح خود را بحال اوّل خود بيند و گفته‌اند دو درخت در بوادى عربستان روئيده ميشود که يکى را مرخ نامند و ديگرى را عفار و آندو با آنکه تر باشند اگر بيکديگر سائيده شوند آتش از ميان آن دو بيرون مى‌آيد در حاليکه آب هم از آن دو ميچکد و اعراب چون ميخواستند آتش بيفروزند بوسيله آن دو تهيّه ميکردند خداوند ميفرمايد آن قادر توانائى که قدرت دارد آب و آتش را که دو ضدّند در يکجا جمع کند براى آنکه شما از آن بهره‌بردارى کنيد چگونه نميتواند روح و جسد را که سالها با هم
جلد 4 صفحه 421
الفت داشتند و چندى از يکديگر مفارقت نمودند باز با هم مؤتلف نمايد آيا کسيکه آسمانهاى با اين وسعت و عظمت و زمين و موجودات آن دو را خلق نموده که از آن جمله بشر است قادر نيست دو مرتبه مانند بشر را خلق نمايد خيلى عجب است اگر کسى چنين تصوّرى را نمايد که همه را بدوا خدا خلق نموده و دو مرتبه بعضى از آنها را نميتواند خلق نمايد با آنکه خلق دوباره نزد آنکس آسانتر است از خلق اوّل و آفرينش کلّ در نظر او اعظم و اشکل است از آفرينش جزء بايد تحقيقا و قطعا گفت بلى قادر است چنانچه خدا در جواب فرموده و او بسيار خلق کننده است بلکه هميشه به اين کار اشتغال دارد و بسيار دانا است که ميداند تمام جزئيّات و کلّيات و بسائط و مرکبات و اجزاء و کيفيّت تأليف و ترکيب آنها را و بسيار آسان است خلق نمودن آنها براى او باين اندازه که ابدا احتياج بمقدّمه و معونه و وسيله و آلات و اسباب کارى ندارد فقط کار او وقتى بخواهد چيزى موجود شود آنستکه اراده ميکند وجود آنرا پس موجود ميشود و اينکه فرموده ميگويد کن براى تصوير معنى در ذهن عامّه بتصوّر فرمان مطاع و اطاعت مطيع است در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که کن از اوصنع است و چيزيکه موجود ميشود بآن مصنوع است و در نهج البلاغه است که کلام خداوند کارى است از او ميگويد و تلفّظ نميکند و اراده ميفرمايد و در ضمير قرار نميدهد و اخبار ديگرى به اين معنى در سوره بقره و غيرها گذشته است و قمّى ره فرموده خزائن او در کاف و نون است پس منزّه است خداوند از مثلى که ابى بن خلف يا غير او که گفته‌اند براى احياء اموات زد و امثال آن از اقوال اهل شرک و عناد و کفر و الحاد آن قادر توانائى که در دست قدرت او است مبادى حيات و بقاء هر موجودى و بسوى او و حکم او رجوع و بازگشت ميکنيد شما بندگان در روز که حکم فرمائى در آنروز نيست جز او و همه را بپاداش اعمال و اقوال خوب و بدتان خواهد رسانيد و ملکوت مبالغه در ملک و سلطنت است و اطلاق نميشود مگر بر امر عظيم و اينجا ظاهرا مراد عالم ارواح و ملائکه عظام ميباشد و ثواب تلاوت اين سوره بقدرى زياد است که نميشود احصاء نمود و آن بمنزله قلب قرآن است و موجب مغفرت و سعادت دنيا و آخرت و نجات از آفات
جلد 4 صفحه 422
و بليّات ارضى و سماوى خواهد بود و بالاتر از همه فوز بمقام رضا و خشنودى خدا است که از براى کسيکه در مدّت عمر يکمرتبه آنرا تلاوت نمايد از امام باقر عليه السّلام مسجّل شده است و از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله ثواب دوازده ختم قرآن براى او نقل نموده‌اند و الحمد للّه ربّ العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 4 صفحه 423